انتقال بیمار از ویلچر به تخت؛ آموزش ایمن بر اساس توان بیمار

این مقاله در تاریخ ششم مردادماه 1405 توسط تیم پرستاری زندگی برتر بررسی شده است.

انتقال بیمار از ویلچر به تخت یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت از سالمند، بیمار کم‌توان و افراد دارای محدودیت حرکتی است. اگر این جابه‌جایی بدون ارزیابی توان بیمار یا با روش نادرست انجام شود، ممکن است باعث سقوط بیمار، آسیب پوستی، درد مفاصل یا صدمه به کمر و شانه‌های مراقب شود. برای انتقال ایمن، نمی‌توان یک روش ثابت را برای همه بیماران توصیه کرد. توان ایستادن، تعادل نشسته، قدرت دست‌ها، سطح هوشیاری، وزن بیمار و میزان همکاری او مشخص می‌کنند که انتقال باید به‌صورت مستقل، با کمک مراقب، با برد انتقال یا با بالابر انجام شود. در راهنمای آموزشی دانشگاه تورنتو نیز تأکید شده است فردی که به‌تازگی انتقال با ویلچر را یاد می‌گیرد، باید ابتدا زیر نظر فیزیوتراپیست تمرین کند و بسته به شرایط از برد انتقال یا کمک مراقب استفاده کند.
این مقاله یک راهنمای عمومی است و جایگزین ارزیابی حضوری بیمار توسط پزشک، فیزیوتراپیست، کاردرمانگر یا پرستار بیمار نیست. روش جابه‌جایی باید با توجه به بیماری، توان تحمل وزن، وضعیت تعادل و محدودیت‌های پزشکی هر فرد انتخاب شود.

 کدام روش انتقال برای بیمار مناسب است؟

پیش از شروع جابه‌جایی باید مشخص شود بیمار چه مقدار از وزن بدن خود را تحمل می‌کند و تا چه اندازه می‌تواند در حرکت مشارکت داشته باشد.

وضعیت حرکتی بیمار روش احتمالی انتقال

• بیمار می‌تواند بایستد، دستورها را اجرا کند و چند قدم کوتاه بردارد انتقال ایستادن و چرخش با کمک مراقب
• بیمار نمی‌تواند کاملاً بایستد اما تعادل نشسته و قدرت دست مناسبی دارد انتقال با برد یا تخته انتقال
• بیمار بخشی از وزن خود را تحمل می‌کند اما ایستادن دستی ایمن نیست وسیله ایستاده‌یار با کمک فرد آموزش‌دیده

بیمار قادر به تحمل وزن یا کنترل تنه نیست بالابر کامل بدن

• بیمار گیج، بی‌قرار یا قادر به اجرای دستور نیست ارزیابی تخصصی و استفاده از تجهیزات مناسب
• بیمار می‌تواند با قدرت دست‌ها بدن خود را جابه‌جا کند انتقال مستقل، پس از آموزش فیزیوتراپیست

جابه جایی بیمار با کمک یک مراقب معمولاً فقط زمانی قابل انجام است که بیمار بتواند وزن خود را به‌شکل قابل پیش‌بینی تحمل کند و قدم‌های کوتاه بردارد. اگر این توانایی وجود ندارد، کمک نفر دوم یا وسیله مکانیکی ممکن است لازم باشد.

چرا انتقال صحیح بیمار از ویلچر به تخت اهمیت دارد؟

جابجایی بیمار فقط رساندن او از ویلچر به تخت نیست. در این فرایند باید هم‌زمان از تعادل، پوست، مفاصل، تجهیزات پزشکی و احساس امنیت بیمار محافظت شود.

پیشگیری از افتادن بیمار

قفل‌نبودن ویلچر، قرارگیری نامناسب پاها، فاصله زیاد ویلچر تا تخت یا بلندشدن ناگهانی می‌تواند باعث از دست رفتن تعادل بیمار شود. استفاده از کفش یا جوراب ضدلغزش، برداشتن موانع و ثابت‌کردن ویلچر احتمال لغزش و سقوط را کاهش می‌دهد.

جلوگیری از آسیب مراقب

بلندکردن و جابه‌جایی دستی بیمار، به‌ویژه هنگامی که بیمار بخش زیادی از وزن خود را تحمل نمی‌کند، فشار زیادی به کمر، گردن، شانه‌ها و زانوهای مراقب وارد می‌کند. NIOSH جابه‌جایی دستی بیمار را یکی از مهم‌ترین عوامل آسیب‌های اسکلتی‌عضلانی در کارکنان مراقبتی می‌داند و استفاده از وسایل کمکی و آموزش صحیح را توصیه می‌کند.

محافظت از پوست بیمار

کشیده‌شدن لگن روی سطح تخت، برد انتقال یا چرخ ویلچر ممکن است اصطکاک و آسیب پوستی ایجاد کند. راهنمای Spinal Cord Essentials توصیه می‌کند هنگام یادگیری انتقال، پوست ناحیه نشیمن مرتب بررسی شود و از تماس یا ساییده‌شدن پوست با چرخ ویلچر جلوگیری شود.

حفظ آرامش و کرامت بیمار

توضیح مراحل پیش از شروع، هماهنگ‌کردن حرکت و مشارکت‌دادن بیمار باعث می‌شود فرد احساس کنترل و امنیت بیشتری داشته باشد. حرکت‌های ناگهانی یا جابه‌جایی بدون اطلاع بیمار ممکن است ترس، مقاومت یا بی‌تعادلی ایجاد کند.

چه زمانی نباید بیمار را به‌صورت دستی منتقل کرد؟

انتقال دستی برای همه بیماران مناسب نیست. در شرایط زیر، جابه‌جایی را شروع نکنید یا آن را متوقف کنید و از فرد آموزش‌دیده یا تجهیزات مناسب کمک بگیرید:
• بیمار نمی‌تواند روی هیچ‌یک از پاهای خود وزن بگذارد.
• بیمار بدون حمایت قادر به نشستن نیست.
• زانوهای بیمار هنگام ایستادن ناگهان خم می‌شوند.
• بیمار دستورهای ساده را متوجه نمی‌شود.
• بیمار دچار گیجی، کاهش هوشیاری یا بی‌قراری شدید است.
• بیمار سرگیجه، ضعف ناگهانی، تنگی نفس یا درد شدید دارد.
• شکستگی، جراحی تازه یا محدودیت حرکتی مشخصی وجود دارد.
• وزن بیمار خارج از توان جسمی مراقب است.
• بیمار سابقه سقوط هنگام انتقال دارد.
• سوند، سرم، درن یا تجهیزات پزشکی ممکن است در مسیر حرکت کشیده شوند.
• مراقب از روش انتقال یا وسیله مورد استفاده مطمئن نیست.

MedlinePlus توضیح می‌دهد روش انتقال چرخشی برای بیماری طراحی شده که بتواند دست‌کم روی یک پا بایستد؛ بیماری که چنین توانی ندارد، ممکن است برای جابه‌جایی به بالابر نیاز داشته باشد.
هشدار ایمنی: صاف نگه‌داشتن کمر و خم‌کردن زانوها، یک انتقال نامناسب را ایمن نمی‌کند. بیمار کاملاً وابسته نباید صرفاً با نیروی بدنی یک مراقب بلند شود.

ارزیابی بیمار پیش از انتقال از ویلچر به تخت

پیش از لمس یا بلندکردن بیمار، چند سؤال کوتاه می‌تواند به انتخاب روش مناسب کمک کند.

نحوه قراردادن ویلچر کنار تخت

قرارگیری صحیح ویلچر، فاصله حرکت بیمار را کاهش می‌دهد و احتمال چرخش ناگهانی یا برخورد پاها با تجهیزات را کمتر می‌کند.

•  ویلچر را به تخت نزدیک کنید: ویلچر باید تا حد امکان به سطح تخت نزدیک باشد، بدون اینکه چرخ یا دسته آن مانع حرکت بیمار شود.
• زاویه مناسب ایجاد کنید: در بسیاری از روش‌ها، ویلچر با زاویه کم، معمولاً حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه، در کنار تخت قرار می‌گیرد. زاویه دقیق به روش انتقال، توان بیمار و فضای اتاق بستگی دارد.
•  ترمزهای ویلچر را قفل کنید: قبل از حرکت بیمار، هر دو ترمز را فعال کنید. در ویلچر برقی، دستگاه را خاموش کنید تا تماس ناخواسته با جوی‌استیک باعث حرکت صندلی نشود.
•  جاپایی‌ها را کنار بزنید: جاپایی‌ها و پدال‌ها نباید در مسیر پاهای بیمار یا مراقب قرار داشته باشند. در صورت امکان آن‌ها را بچرخانید یا کاملاً جدا کنید.
•  دسته سمت تخت را بردارید: اگر طراحی ویلچر اجازه می‌دهد، دسته یا محافظ لباس در سمت انتقال برداشته شود. این کار فاصله میان دو سطح را کاهش می‌دهد و مسیر برد انتقال یا حرکت لگن را باز می‌کند. تصویرهای صفحه اول فایل پیوست نیز ترتیب کنارزدن جاپایی، قراردادن ویلچر، قفل‌کردن ترمز و برداشتن دسته را نشان می‌دهند.
• ارتفاع تخت را تنظیم کنید: برای انتقال چرخشی، ارتفاع تخت باید به‌گونه‌ای باشد که بیمار بتواند کنترل‌شده روی آن بنشیند. برای انتقال با برد نیز نزدیک‌بودن ارتفاع تخت و ویلچر، حرکت روی برد را آسان‌تر می‌کند.
• آموزش انتقال بیمار با روش ایستادن و چرخش: انتقال ایستادن و چرخش یا Pivot Transfer برای بیماری مناسب است که بتواند با کمک مراقب بایستد، بخشی از وزن خود را تحمل کند و چرخش کوتاهی به سمت تخت انجام دهد. این روش برای بیمار کاملاً بی‌تحرک، فردی که زانوهایش بدون کنترل خم می‌شود یا بیماری که دستورها را اجرا نمی‌کند، مناسب نیست.

NIOSH و OSHA انتقال دستی و وضعیت‌های نامناسب بدن را از عوامل مهم آسیب اسکلتی‌عضلانی مراقبان معرفی می‌کنند. استفاده از وسیله کمکی باید بر اتکای کامل به قدرت بدنی مراقب اولویت داشته باشد.

هنگام انتقال چرخشی چه کارهایی انجام ندهیم؟

• بیمار را از زیر بغل بالا نکشید.
• بازوی ضعیف یا آسیب‌دیده را نکشید.
• اجازه ندهید بیمار از گردن مراقب آویزان شود.
• در حالی که پاها ثابت هستند، کمر را نچرخانید.
• بیمار وابسته را فقط با کمربند انتقال بلند نکنید.
• انتقال را با عجله یا بدون شمارش هماهنگ انجام ندهید.
• اگر بیمار نمی‌تواند وزن خود را تحمل کند، انتقال را ادامه ندهید.

انتقال بیمار کاملاً ناتوان با بالابر

بیماری که نمی‌تواند وزن خود را روی پاها تحمل کند، کنترل تنه ندارد یا برای جابه‌جایی به حمایت کامل نیاز دارد، نباید با نیروی بدنی یک مراقب بلند شود. در چنین شرایطی ممکن است بالابر مکانیکی یا برقی گزینه مناسب‌تری باشد.

انتقال بیمار در شرایط خاص

بیماران با شرایط خاص باید با توجه بیشتری جابه جا شوند:

بیمار سکته مغزی یا دارای ضعف یک‌طرفه

در بیمار سکته‌کرده، نباید بازوی ضعیف یا شانه آسیب‌پذیر را برای بلندکردن گرفت. جهت انتقال، محل قرارگیری ویلچر و میزان حمایت از زانو باید بر اساس ارزیابی متخصص تعیین شود. در بسیاری از بیماران، استفاده از سمت قوی‌تر کمک‌کننده است؛ اما شرایطی مانند بی‌توجهی یک‌طرفه، درد شانه و مشکلات تعادل ممکن است برنامه انتقال را تغییر دهند.

بیمار دارای آسیب نخاعی

روش انتقال به سطح آسیب نخاعی، کنترل تنه و قدرت دست‌ها بستگی دارد. بعضی افراد دارای پاراپلژی می‌توانند از برد انتقال استفاده کنند، در حالی که فرد دارای ضعف شدید دست و تنه ممکن است به بالابر نیاز داشته باشد. فایل آموزشی پیوست نیز انتقال مستقل، انتقال با برد و کمک یک یا دو مراقب را به‌عنوان روش‌های متفاوت معرفی کرده و بر آموزش فیزیوتراپیست تأکید دارد.

بیمار دارای قطع عضو

پس از قطع اندام، مرکز تعادل بدن و نقاط اتکا تغییر می‌کند. استفاده از برد انتقال یا روش چرخشی باید متناسب با سطح قطع عضو، قدرت دست‌ها و وضعیت اندام باقی‌مانده آموزش داده شود.

بیمار سنگین‌وزن

در انتقال بیمار سنگین‌وزن، قدرت مراقب معیار مناسبی برای تصمیم‌گیری نیست. باید ظرفیت وزن ویلچر، تخت، برد، بالابر و اسلینگ بررسی شود. در بسیاری از موارد، استفاده از تجهیزات مکانیکی و کمک چند فرد آموزش‌دیده ضروری است.

بیمار مبتلا به آلزایمر یا زوال شناختی

برای بیمار دارای مشکلات شناختی:

• محیط را آرام نگه دارید.
•  هر بار فقط یک دستور کوتاه بدهید.
•  حرکت را قبل از شروع توضیح دهید.
•  از بحث‌کردن یا عجله خودداری کنید.
•  در صورت مقاومت یا بی‌قراری شدید انتقال را متوقف کنید.

بیمار دارای سوند، سرم یا لوله پزشکی

پیش از حرکت، مسیر تمام لوله‌ها را بررسی کنید. کیسه ادرار باید پایین‌تر از سطح مثانه و دور از چرخ‌های ویلچر باشد. هیچ لوله‌ای نباید زیر بدن، زیر پا یا میان ویلچر و تخت گیر کند.

بعد از انتقال بیمار روی تخت چه مواردی را بررسی کنیم؟

جابه‌جایی با نشستن بیمار روی تخت پایان نمی‌یابد. پس از انتقال، وضعیت عمومی و نحوه قرارگیری او را بررسی کنید.

MedlinePlus توصیه می‌کند اگر فرد هنگام انتقال شروع به افتادن کرد، به‌جای بالاکشیدن ناگهانی، او را تا حد امکان به نزدیک‌ترین سطح صاف و ایمن هدایت کرده و پس از سقوط با ارائه‌دهنده خدمات درمانی تماس گرفته شود.

چه زمانی از پرستار یا مراقب آموزش‌دیده کمک بگیریم؟

در شرایط زیر بهتر است انتقال بیمار توسط پرستار، مراقب آموزش‌دیده یا با نظر فیزیوتراپیست و کاردرمانگر انجام شود:

اگر بیمار در طول روز چند بار جابه‌جا می‌شود، توان تحمل وزن او مشخص نیست، کاملاً وابسته است، سابقه سقوط دارد یا وزن او برای اعضای خانواده قابل کنترل نیست، بهتر است انتقال توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود. همچنین وجود درد کمر یا محدودیت جسمی در مراقبان خانواده، ابتلای بیمار به سکته مغزی، آسیب نخاعی یا بیماری‌های عصبی، وجود زخم، سوند، سرم و سایر تجهیزات پزشکی، نیاز به استفاده از برد انتقال یا بالابر و تغییر تازه در وضعیت حرکتی بیمار، از شرایطی هستند که کمک‌گرفتن از پرستار، مراقب حرفه‌ای، فیزیوتراپیست یا کاردرمانگر را ضروری‌تر می‌کنند.

همچنین بهره مندی از خدمات پرستار سالمند ویلچری می تواند ایمنی انتقال را بیشتر کند. پرستار با توجه به میزان توانایی سالمند در تحمل وزن، تعادل، قدرت دست ها و شرایط جسمی او، روش مناسب جابه جایی را انتخاب کرده و در صورت نیاز از وسایلی مانند برد انتقال یا بالابر استفاده می کند. این موضوع به ویژه برای سالمندانی که دچار ضعف حرکتی، سکته مغزی، بیماری های عصبی یا سابقه سقوط هستند اهمیت بیشتری دارد.

برای انتقال ایمن بیمار از ویلچر به تخت، ابتدا هوشیاری، تعادل و توان تحمل وزن او را بررسی کرده و روش جابه‌جایی را متناسب با توان حرکتی بیمار انتخاب کنید. سپس تخت و ویلچر را به یکدیگر نزدیک و ثابت کنید، ترمز ویلچر را قفل کرده و جاپایی‌ها را کنار بزنید. پیش از شروع، مراحل حرکت را برای بیمار توضیح دهید؛ بیمار دارای توان ایستادن را می‌توان با روش ایستادن و چرخش منتقل کرد و برای بیماری که تعادل نشسته و قدرت مناسب دست دارد، می‌توان پس از آموزش از برد انتقال کمک گرفت. بیمار کاملاً وابسته نباید تنها با نیروی یک مراقب بلند شود و در صورت نیاز باید از بالابر و فرد آموزش‌دیده استفاده کرد. پس از پایان انتقال نیز وضعیت عمومی، تعادل، پوست، سوند، سرم و سایر تجهیزات پزشکی بیمار بررسی شود.

سؤالات متداول