جدول واکسن های نوزاد و برنامه واکسیناسیون کودکان در ایران

این مقاله در تاریخ 29 تیرماه 1405 توسط تیم پرستاری و واحد محتوای پزشکی زندگی برتر بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

با تولد نوزاد، یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های والدین توجه به برنامه واکسیناسیون کودکان است. واکسن‌ها نقش بسیار مهمی در محافظت از کودکان در برابر بیماری‌های خطرناک و کمک به رشد سالم آن‌ها دارند. هر واکسن باید در زمان مشخصی تزریق شود و رعایت این زمان‌بندی اهمیت زیادی دارد، زیرا تأخیر در واکسیناسیون می‌تواند خطر ابتلا به برخی بیماری‌ها را در آینده افزایش دهد. به همین دلیل آشنایی با جدول واکسیناسیون کودکان برای والدین اهمیت زیادی دارد.

در این مقاله قصد داریم به طور کامل درباره برنامه واکسیناسیون کودکان، زمان تزریق هر واکسن و مراقبت‌های قبل و بعد از واکسن صحبت کنیم. اگر شما والد یک کودک هستید یا به عنوان پرستار کودک از نوزاد یا خردسال مراقبت می‌کنید، آگاهی از این اطلاعات به شما کمک می‌کند سلامت کودک را بهتر حفظ کنید و بدانید در هر سن چه واکسنی باید تزریق شود.

جدول واکسیناسیون کودکان 

برنامه واکسیناسیون طی ده‌ها تحقیق و بررسی بر روی بیماری‌های مزمن و کشف واکسن‌های مقابله با بیماری به وجود آمده است. این برنامه همواره در حال بهبود است و متخصصان زیادی در ایران و جهان هستند که بر روی این بیماری‌ها تحقیق می‌کنند تا افراد کمتری در سر تا سر جهان به آن دچار شوند. جدول واکسیناسیون کودکان مثل سال‌های قبل است و نوزادان نو پا بسته به سن و وزن‌شان از این واکسن‌ها استفاده می‌کنند. در ادامه جدول واکسیناسیون کودکان برای شما آورده‌ایم‌. اگر شما هم در خانه کودکی دارید که باید واکسن بزند این جدول را مشاهده کنید تا واکسن مورد نیاز سن فرزندتان را ببینید.

به نقل از سایت clevelandclinic:

در سن 15 ماهگی، کودک شما ممکن است تا 10 نوع مختلف واکسن دریافت کند. آکادمی اطفال آمریکا به همه نوزادان سالم توصیه می کند این واکسن های اولیه را دریافت کنند. کودک شما ممکن است دوزهای اضافی و سایر واکسن ها را بین سنین 15 ماهگی تا 16 سالگی دریافت کند. اگر کودک شما یک بیماری مزمن یا سیستم ایمنی ضعیف دارد، متخصص اطفال ممکن است برنامه متفاوتی را توصیه کند.

برنامه واکسیناسیون کودکان

همان طور که گفتیم واکسن‌ها برای ایمنی و محافظت از کودک در برابر بیماری‌ها زده می‌شود. واکسن‌ها از سلول‌ها ضعیف شده یا مرده‌ عوامل بیماری‌زا به وجود می‌آیند. اگر به تازگی صاحب فرزند شده‌اید یا اطراف‌تان به تازگی نوزادی متولد شده است می‌بینید که روزهای زدن واکسن یکی از سخت‌ترین روزها برای والدین است.

نوزاد بعد از زدن واکسن بی‌تابی و بی قراری زیادی می‌کند و گاهی اوقات عوارضی مانند درد و تب دارد. اما باید بدانید که زدن واکسن کودکان و نوزادان یکی از مهم‌ترین کارهایی است که شما باید انجام دهید. در ادامه می‌خواهیم درباره‌ی جدول واکسن کودکان و این‌که چه واکسنی در چه سنی باید زده شود صحبت کنیم. ترتیب و زمان زدن واکسن از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

کودکان چند واکسن باید بزنند؟

برای این سؤال نمی‌توان یک عدد ثابت بیان کرد؛ زیرا در هر نوبت ممکن است چند واکسن به‌صورت جداگانه یا ترکیبی دریافت شود. در برنامه معمول واکسیناسیون ایران، کودک در بدو تولد، ۲ماهگی، ۴ماهگی، ۶ماهگی، ۱۲ماهگی، ۱۸ماهگی و ۵ تا ۶سالگی برای دریافت واکسن مراجعه می‌کند. نوع و تعداد واکسن‌های هر نوبت باید براساس برنامه کشوری، کارت واکسیناسیون و وضعیت سلامت کودک مشخص شود.

بدو تولد:

در بدو تولد، نوزاد طبق برنامه کشوری سه واکسن مستقل دریافت می‌کند: واکسن ب.ث.ژ (BCG)، واکسن هپاتیت B و واکسن خوراکی فلج اطفال. واکسن BCG برای پیشگیری از انواع شدید بیماری سل در کودکان استفاده می‌شود، در حالی که واکسن هپاتیت B از ابتلا به ویروس هپاتیت B و عوارض کبدی ناشی از آن پیشگیری می‌کند. بنابراین BCG و هپاتیت B دو واکسن جداگانه با کاربردهای متفاوت هستند.

دو ماهگی:

در این سن بار دیگر بدن کودک باید در برابر بیماری‌ هپاتیت ب و بیماری سل مقاوم شود. همچنین یک واکسن مهم دیگر به نام واکسن پنج گانه در سن دو ماهگی به نوزاد تزریق می‌شود. واکسن پنج گانه بدن کودک را در برابر بیماری‌های کزاز، سیاه سرفه، هپاتیت ب، دیفتری و هموفیلوس آنفلوانزا تیپ ب ایمن می‌کند.

چهار ماهگی:

در چهارماهگی، کودک براساس نوع واکسن مورد استفاده در برنامه کشوری، واکسن پنج‌گانه یا شش‌گانه را همراه با واکسن خوراکی فلج اطفال، روتاویروس و پنوموکوک دریافت می‌کند. در صورت استفاده از واکسن پنج‌گانه، واکسن تزریقی فلج اطفال نیز جداگانه تزریق می‌شود؛ اما واکسن شش‌گانه خود دارای جزء فلج اطفال تزریقی است. واکسن فلج اطفال برای پیشگیری از بیماری فلج اطفال ناشی از ویروس پولیو استفاده می‌شود و هیچ ارتباطی با بیماری ژنتیکی سیستیک فیبروزیس ندارد.

شش ماهگی:

در این سن باید یک دز دیگر از واکسن پنج گانه و فلج اطفال به بدن کودک تزریق شود. همچنین یک دز از واکسن هپاتیت ب در این سن به کودک تزریق می‌شود.

دوازده ماهگی:

در این سن واکسن ام ام آر به کودک تزریق می‌شود‌. این واکسن برای ایمنی بدن فرزند شما در برابر بیماری‌های سرخک در کودکان، سرخجه و اوریون تزریق می‌شود. مقدار این واکسن نیم میلی لیتر است که به صورت زیر جلدی به بدن کودک تزدیق می‌شود.

هجده ماهگی:

در این سن بدن کودک دلبند شما با دزهایی از واکسن فلج اطفال، ام ام آر و سه گانه واکسینه می‌شود.

چهار تا شش سالگی:

در بین سال‌های چهار تا شش سالگی باز هم بدن کودک را با واکسن‌های فلج اطفال و سه گانه در برابر بیماری ایمن می‌کنند. زدن واکسن سه گانه بعد از شش سالگی ممنوع است. بعد از سن شش سالگی باید به کودک واکسن دوگانه تزریق شود. واکسن دوگانه باید هر ده سال به بدن فرد تزریق شود تا از ابتلا به بیماری کزاز و دیفتری جلوگیری شود.

اگر واکسن کودک با تأخیر تزریق شود چه باید کرد؟

برای تأخیر واکسیناسیون نمی‌توان یک قانون کلی مانند «۲۸ روز» در نظر گرفت؛ زیرا برنامه جبرانی به سن کودک، نوع واکسن و نوبت‌های قبلی بستگی دارد. در بیشتر موارد، حتی اگر فاصله بین دوزها طولانی شده باشد، نیازی به شروع دوباره واکسن‌ها از ابتدا نیست و ادامه واکسیناسیون طبق جدول جبرانی مرکز بهداشت انجام می‌شود. والدین باید کارت واکسیناسیون کودک را در اولین فرصت به مرکز بهداشت ببرند تا زمان‌بندی مناسب تعیین شود. بعضی واکسن‌ها مانند روتاویروس محدودیت سنی دارند و تأخیر در آن‌ها باید سریع‌تر بررسی شود.

جدول واکسیناسیون جدید

برای آشنایی بیشتر شما با فرایند واکسیناسیون، در ادامه یک جدول واکسیناسیون جدید را به شما معرفی خواهیم کرد:

این جدول براساس برنامه و راهنمای ایمن‌سازی مصوب کمیته کشوری ایمن‌سازی تنظیم می‌شود. لازم است در متن تأکید کنیم که کارت واکسیناسیون و دستور مرکز بهداشت، مرجع نهایی هر کودک است؛ زیرا شرایط کودکان پرخطر، واکسیناسیون تأخیری و برخی برنامه‌های استانی ممکن است متفاوت باشد. واکسن‌های دیفتری، کزاز و سیاه سرفه که با هم تزریق می‌شوند، با نام واکسن ثلاث شناخته می‌شوند. علاوه بر این واکسن‌های سرخک، سرخجه و بیماری اوریون که با نام ام ام آر (MMR) نیز شناخته می‌شوند، با هم تزریق می‌شوند.

چگونه ترس کودکان را از واکس از بین ببریم؟

بهترین راه توضیح دادن فرایند کار واکسن با داستان و قصه است. مثلا بگویید که “میکروب ها میان تو بدنت بدنت رو میخورن، ولی واکسن یه ارتش در بدنت به وجود میاره که جلوی میکروبا رو میگیره و باهاشون میجنگه.” یا مثلا می‌توانید بگویید “واکسن تو رو قوی میکنه.”

اقدامات لازم قبل و بعد از واکسن زدن

مراقبت‌های قبل و بعد از هر واکسن چیست؟ فرقی نمی‌کند که نوزاد شما در چه سنی قرار گرفته باشد، در هر صورت باید نکات لازم برای واکسیناسیون نوزادان و کودکان را بدانید و به آن‌ها عمل کنید. نقش پرستار بیمار در این بین بسیار مهم است. اقدامات قبل و بعد از واکسینه شدن عبارتند از:

1. اقدامات قبل از واکسینه شدن نوزاد
2. اقدامات پس از واکسن زدن نوزاد

1. اقدامات قبل از واکسینه شدن نوزاد

در طول واکسیناسیون نوزادان باید موقعیت مکانی خوبی را برای آن‌ها فراهم کنید. نگه داشتن کودک در آغوشتان می‌تواند باعث آرامش او شود. می‌توانید قسمت بالای بدن نوزاد را در یک پتو پیچانده و او را در آغوش خود حرکت دهید. به این شکل نوزاد احساس امنیت بیشتری داشته و پزشک می‌تواند واکسن را در ران او تزریق کند.

چگونگی مراقبت قبل از واکسن زدن نوزادان راحت است، اما در مورد کودکانی که سنشان کمی بالاتر است، باید به آن‌ها توضیح دهید که بی‌حرکت باقی بمانند. یکی از موقعیت‌های موثر برای کودکان، نشستن سینه به سینه روی دامان مراقب است. این موقعیت، مناسب واکسن‌هایی است که به بازو یا پا تزریق می‌شوند. همچنین، می‌توانید کودک را در موقعیتی که پشتش به سینه شماست، نگه دارید تا از تکان خوردن یا لگد زدن او جلوگیری کنید.

علاوه بر موقعیت‌های راحت، می‌توانید از تکنیک‌های حواس‌پرتی نیز استفاده کنید تا حواس کودک به چیزهای دیگری جلب شود. می‌توانید وسایلی که برای کودک مناسب هستند مثل عروسک مورد علاقه، پتو، اسباب‌بازی صدا دار یا کتاب‌های مورد علاقه او را در اختیارش قرار دهید. مثلا در نوزادان، شیر دادن گزینه مناسبی است یا در کودکانی که سنشان بالاتر است، تماشای یک ویدیو در گوشی موبایل می‌تواند حواس آن‌ها را پرت کند. رعایت نکاتی برای مراقبت های قبل واکسیناسیون باید بر اساس سن و بلوغ فرزندتان باشد.

2. اقدامات پس از واکسن زدن نوزاد

پس از انجام مرحله تزریق نیز باید نکاتی برای مراقبت های بعد از واکسیناسیون را در نظر بگیرید. کودک را در آغوش گرفته و با او صحبت کنید تا خاطره بدی از واکسیناسیون در ذهنش باقی نماند. در صورت امکان از او بخواهید با تنفس عمیق به کاهش میزان درد خود کمک کند.

در صورت نیاز، کودک را برای حدود 15 دقیقه در محل واکسیناسیون نگه دارید تا از غش کردن یا سقوط ناگهانی او جلوگیری شود. قبل از ترک محل واکسیناسیون، از پزشک متخصص راهنمایی‌هایی در مورد استفاده از مسکن بدون آسپرین و سایر روش‌های آرام کردن کودک، دریافت کنید. همچنین، از پزشک بخواهید که در کارت مراقبت از کودک، تاریخ مراجعه بعدی برای تزریق واکسن را یادداشت کند. این راهنمایی‌ها در مورد چگونگی مراقبت بعد از واکسن زدن نوزادان می‌تواند باعث آرامش بیشتری در شما و فرزندتان شود شما عزیزان جهت آرامش خاطر بیشتر می توانید از پرستار بیمار و مزایای ان استفاده کند.

توصیه تخصصی براساس تجربه پرستاری

در مراقبت از کودک پس از واکسیناسیون، ثبت دقیق اطلاعات اهمیت زیادی دارد. بهتر است والدین زمان دریافت واکسن، ساعت شروع تب، بی‌قراری، کاهش اشتها یا سایر علائم را یادداشت کنند تا در صورت نیاز بتوانند گزارش دقیقی به پزشک یا پرستار ارائه دهند. دمای بدن باید با دماسنج مناسب و به روش صحیح اندازه‌گیری شود و تنها به لمس پیشانی یا احساس گرم بودن بدن اکتفا نشود.

علاوه بر تب، لازم است سطح هوشیاری، میزان شیر خوردن یا تغذیه، تعداد دفعات استفراغ و وضعیت عمومی کودک بررسی شود. در شیرخواران، کاهش قابل‌توجه تعداد پوشک‌های خیس می‌تواند نشانه کم‌آبی باشد و باید جدی گرفته شود. درد، قرمزی محدود، تورم خفیف محل تزریق یا تب پایین از عوارض شایع و معمولاً موقتی واکسن‌ها هستند؛ بااین‌حال، تشدید علائم یا تغییر محسوس حال عمومی کودک به بررسی پزشکی نیاز دارد.

از مصرف خودسرانه استامینوفن، ایبوپروفن، آنتی‌بیوتیک یا داروهای گیاهی خودداری کنید. استفاده پیشگیرانه از داروهای تب‌بر پیش از واکسیناسیون توصیه نمی‌شود و دارو پس از واکسن نیز باید براساس سن، وزن کودک و دستور پزشک یا مرکز بهداشت مصرف شود.

کارت واکسیناسیون را در همه مراجعات همراه داشته باشید و زمان واکسن، نوع واکسن و علائم پس از آن را ثبت کنید. در کودکان نارس، کم‌وزن، دارای نقص ایمنی، سابقه حساسیت شدید یا بیماری‌های زمینه‌ای، لازم است پیش از واکسیناسیون وضعیت کودک به مسئول واکسیناسیون اطلاع داده شود تا برنامه مناسب براساس شرایط او تعیین گردد.

مراقبت های بعد از واکسیناسیون کودک در منزل

درد، تورم و قرمزی در محل تزریق واکسن در اکثر کودکان دیده می‌شود. این واکنش‌ها طبیعی بوده و معمولا چند روز بعد از واکسیناسیون بهبود می‌یابند. برای کمتر کردن عوارض مربوط به واکسن، بهتر است مراقبت‌های زیر را انجام دهید:

• پارچه خنک و مرطوبی را روی ناحیه تزریق قرار دهید تا درد، تورم و قرمزی آن کم شود.
• مهم است که پس از تزریق واکسن، کودک در طول روز مایعات کافی مصرف کند. با توجه به سن او، آب، شیر یا آبمیوه به او بدهید تا بدن کودک هیدراته بماند.
• اگر کودک با درد زیادی روبه‌روست، از پزشک بخواهید تا یک مسکن قوی و غیر آسپرینی را برای او تجویز کند. مصرف مسکن در نوزادان و کودکان باید حتما زیر نظر پزشک باشد.
• بعد از واکسیناسیون، به کودک بیشتر توجه کرده و از ایجاد هرگونه شرایط استرس‌زا یا نامطلوبی که آرامش او را به هم می‌ریزد، خودداری کنید.
• در صورت مشاهده علائم غیر طبیعی حتما آن را با پزشک در میان بگذارید.
• به همه توصیه‌های پزشک پایبند باشید.

کلام پایانی

واکسن‌ها یکی از مؤثرترین راه‌ها برای پیشگیری از بیماری‌های خطرناک در دوران کودکی هستند و رعایت دقیق برنامه واکسیناسیون نقش مهمی در حفظ سلامت کودک دارد. آشنایی با جدول واکسیناسیون، زمان تزریق واکسن‌ها و مراقبت‌های قبل و بعد از آن می‌تواند به والدین و مراقبان کمک کند تا این فرایند را با آرامش بیشتری مدیریت کنند. با پیگیری منظم واکسن‌ها و توجه به توصیه‌های پزشک می‌توانید از سلامت و ایمنی کودک خود در سال‌های اولیه زندگی محافظت کنید.

سوالات متداول

منابع

1. World Health Organization – WHO

2. Centers for Disease Control and Prevention – CDC

3. CDC Catch-up Immunization Schedule

4. National Health Service – NHS