اختلال گفتار و تکلم در سالمندان

با افزایش سن، تغییرات طبیعی در بافت‌های عصبی، عضلانی و ساختارهای گفتاری رخ می‌دهد که می‌تواند توانایی تولید و درک زبان را مختل کند. سالمندان ممکن است در تلفظ صحیح کلمات، یافتن واژه‌ها یا تنظیم نحوه بیان دچار مشکل شوند که این مسئله کیفیت زندگی، تعاملات اجتماعی و احساس خودارزشمندی آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
بسیاری از این تغییرات نتیجه روند طبیعی پیر شدن (مانند ضعف تارهای صوتی، کاهش کنترل ماهیچه‌های گفتار و کاهش شنوایی یا بینایی) هستند، اما برخی نیز ناشی از بیماری‌های نورولوژیک یا آسیب‌های مغزی هستند.
تشخیص و درمان به‌موقع این اختلالات و از دست دادن ناگهانی قدرت تکلم، نه تنها به بهبود ارتباط مؤثر کمک می‌کند بلکه از ظهور مشکلات روانی مانند افسردگی و انزوای اجتماعی جلوگیری می‌نماید که می تواند برای پرستار سالمند و اعضای خانواده بسیار کارآمد باشد.

انواع اختلال گفتار و تکلم در سالمندان

اختلال گفتار و تکلم در سالمندان طیف وسیعی از مشکلات را شامل می‌شود؛ از ضعف عضلانی گفتار تا اختلالات در درک یا استفاده از زبان. هر نوع اختلال ویژگی‌های بالینی، علل و نیازهای درمانی خاص دارد و شناسایی آن مسیر درمان را به‌طور دقیق روشن‌تر می‌کند.

• آفازی (Aphasia): نقص در درک یا تولید زبان، معمولا پس از سکته یا آسیب مغزی، که به انواعی مانند آفازی بیانی، دریافتی یا آنومیک تقسیم می‌شود و موجب اشکال در صحبت، درک، نوشتن یا خواندن می‌شود. البته گاهی شاهد برگشت تکلم بعد از سکته مغزی نیز بوده‌ایم.
• دیس‌آرتری (Dysarthria): کاهش عملکرد عضلات گفتاری ناشی از ضعف یا ناهماهنگی عصبی، شامل انواع فلاسید، اسپاستیک، آتاکسیک، هایپوکینتیک، هایپركینتیک و مختلط است که به کم حرفی در سالمند منجر می‌شود.
• آپراکسی گفتار (Apraxia of Speech): نارسایی در برنامه‌ریزی حرکات گفتاری با وجود سلامت نسبی عضلات؛ شایع پس از سکته مغزی یا تروما که یکی از دلایل علت شل حرف زدن در سالمندان است.
• اختلالات صوتی (Dysphonia): تغییر در کیفیت یا شدت صدا مانند خش‌داری یا ضعف صوت، ناشی از تحلیل تارهای صوتی یا بیماری عصبی.

علت شل حرف زدن سالمندان

اختلالات گفتاری در سالمندان ممکن است به‌طور ناگهانی رخ دهند (مثلاً سکته) یا به‌تدریج (مانند زوال عقل)، و عوامل جسمی، عصبی یا محیطی در وقوع آن‌ها نقش دارند. شناخت دقیق هر عامل برای طراحی برنامه درمانی مناسب بسیار ضروری است.

• سکته مغزی: موجب آفازی یا دیس‌آرتری ناگهانی با درگیری نواحی زبانی مغز مانند بروکا یا ورنیکه می‌شود که یکی دیگر از علل علت شل حرف زدن در سالمندان به شمار می رود.
• زوال عقل / آلزایمر: کاهش تدریجی دایره واژگان، مشکلات جملات و پیشرفت به خاموشی زبانی در مراحل پیشرفته بیماری و بروز توهم در سالمندان.
• پارکینسون: دیس‌آرتری هیپوکینتیک با گفتاری یکنواخت، آرام و کاهش وضوح کلمات است که در حدود ۷۰٪ بیماران پارکینسون بروز می‌کند.
• تروما یا تومور مغزی: آسیب سر یا تروما می‌تواند منجر به آفازی، آپراکسی یا دیس‌آرتری و اختلال تکلم ناگهانی در سالمند شود.
• کم‌شنوایی: کاهش درک صوتی اُفت بازخورد گفتار و حافظه واژگان را در پی دارد و انگیزه صحبت کردن را کاهش می‌دهد.
• عوامل روان‌شناختی: افسردگی، اضطراب و انزوای اجتماعی موجب کاهش تعامل گفتاری یا لکنت عصبی می‌شوند.

افسردگی و اختلال در تکلم

افسردگی می‌تواند به‌طور مستقیم بر مهارت‌های گفتاری و روانی کلام تأثیر بگذارد. در حالت افسردگی، فرد اغلب دچار کاهش انگیزه، کندی روانی-حرکتی و کاهش انرژی می‌شود که این موارد می‌تواند منجر به کندی گفتار، کاهش تنوع واژگان و حتی مکث‌های طولانی در هنگام صحبت کردن شود. علاوه بر این، در برخی موارد، افسردگی باعث ایجاد اختلالاتی مانند «آفازی عملکردی» یا مشکلات تمرکز می‌شود که به‌صورت اختلال در سازماندهی جملات و بیان صحیح افکار خود را نشان می‌دهد. این مشکل اگر درمان نشود، ممکن است به انزوای اجتماعی و تشدید علائم افسردگی منجر گردد.

استرس و اختلال تکلم

استرس، به‌ویژه استرس مزمن یا شدید، یکی از عوامل مهم در ایجاد یا تشدید اختلالات گفتاری است. در شرایط استرس، سطح هورمون‌هایی مانند کورتیزول بالا می‌رود و این امر باعث افزایش تنش عضلات گفتاری، تپق‌های مکرر، لکنت موقت یا حتی مسدود شدن جریان گفتار می‌شود. برخی افراد هنگام مواجهه با موقعیت‌های اضطراب‌زا، دچار «بلوک گفتاری» یا سرعت غیرطبیعی در صحبت کردن می‌شوند که این امر بر وضوح گفتار تأثیر منفی دارد. در بلندمدت، کنترل نکردن استرس می‌تواند به اختلالات گفتاری پایدارتر منجر شود و نیاز به مداخلات ترکیبی مانند گفتاردرمانی و تکنیک‌های آرام‌سازی را افزایش دهد.

علائم بالینی اختلال گفتار و تکلم در سالمندان

علائم اختلالات گفتاری ممکن است ظریف یا آشکار باشند. توجه به این علائم در مراحل اولیه به تشخیص صحیح و درمان در زمان مناسب کمک شایانی می‌کند. توجه به این نکته که چطور سالمند را شاد نگه داریم می‌تواند بسیاری از این علائم را کاهش دهد و مسیر بهبودی را برای سالمند هموار نماید.

• گفتار مبهم، تو دماغی یا با مکث‌های متوالی: ویژگی‌های دیس‌آرتری از انواع مختلف است
• کندی یا تأخیر در پاسخ‌گویی: علامتی از کندی پردازش گفتار یا بیماری پارکینسون
• پارافازی یا استفاده از واژگان اشتباه: معمول در آفازی ورنیکه یا زوال عقل
• عدم توانایی دنبال کردن دستورات ساده: نشانه اختلال درک زبان یا افت شناختی

در سایت uhhospitals می‌خوانیم:

گفتاردرمانی با ارزیابی شروع می‌شود تا سطح عملکرد شما مشخص شود و در مورد نیازها و اهداف شما اطلاعات کسب شود. گفتاردرمانگر سابقه سلامتی شما را بررسی کرده و با شما صحبت می‌کند. آنها همچنین ممکن است با یکی از اعضای خانواده، مراقب یا سایر پزشکان صحبت کنند. گفتاردرمانگر هرگونه مشکل اجتماعی یا شناختی که دارید را نیز بررسی خواهد کرد. همچنین ممکن است لازم باشد چند آزمایش انجام دهید. این آزمایش‌ها به گفتاردرمانگر کمک می‌کنند تا حوزه‌های مختلف مربوط به گفتار، به علاوه توانایی شما در بیان خود و درک دیگران را بررسی کند. بر اساس ارزیابی و نتایج هرگونه آزمایش، گفتاردرمانگر یک برنامه درمانی با اهداف کوتاه مدت و بلند مدت برای شما ایجاد می‌کند.

روش‌های تشخیص

فرآیند تشخیص اختلال گفتاری در سالمندان نیاز به ارزیابی چند‌جانبه درباره عملکرد زبانی، تصویربرداری عصبی و ارزیابی روانی دارد که توسط تیم تخصصی انجام می‌شود.

• مصاحبه بالینی و بررسی تاریخچه پزشکی: شامل سابقه سکته، بیماری عصبی و داروها؛ بررسی تأثیر بر زندگی فرد.
• آزمون‌های شناختی و زبان‌شناختی: مانند MMSE، نام‌گذاری، تکرار و بررسی درک زبان، برای تشخیص نوع اختلال.
• تصویربرداری عصبی: MRI و CT برای تشخیص آسیب‌های مادری و ساختاری مغز؛ EMG، EEG یا پنکسیون ممکن است در موارد خاص درخواست شود.
• ارزیابی شنوایی: ادیومتری برای تشخیص کم‌شنوایی که نقش مؤثری در گفتار دارد.
• ارزیابی روان‌شناختی: به‌ویژه در بررسی افسردگی یا اضطراب با پرسش‌نامه و مصاحبه تخصصی.

درمان و مدیریت اختلال گفتار و تکلم در سالمندان

درمان اختلالات گفتاری سالمندان اغلب نیازمند رویکردی ترکیبی است که شامل گفتاردرمانی، مداخلات دارویی و تکنولوژی کمکی، همراه با حمایت روانی و اجتماعی است.

راه های پیشگیری از اختلال گفتار و تکلم

با اقدامات پیشگیرانه مناسب می‌توان خطر یا شدت اختلالات گفتاری در سالمندان را کاهش داد. گاهی ممکن است درمان اضطراب در سالمندان مقدمه‌ای برای رفع مشکلاتی نظیر اختلال گفتار و تکلم در سالمندان باشد.

• استفاده از کلاه ایمنی و کمربند ایمنی برای کاهش احتمال آسیب مغزی ناشی از سقوط یا تصادف
• کنترل بیماری‌های مزمن مانند فشار خون، دیابت و کلسترول برای پیشگیری از سکته مغزی
• حفظ سلامت تارهای صوتی با اجتناب از فشار زیاد به صدا، استفاده نادرست یا مصرف دخانیات
• تمرین ذهنی و شناختی منظم مانند خواندن، نوشتن و مشارکت اجتماعی برای تقویت حافظه و واژگان
• غربالگری شنوایی دوره‌ای و استفاده از سمعک در صورت نیاز برای حفظ بازخورد گفتار سالمند

نقش مراقبین و خانواده در بهبود اختلال

حمایت مؤثر و همراهی هوشمندانه مراقبین در روند توان‌بخشی سالمندان دارای اختلال گفتار و تکلم، می‌تواند نقشی بی‌بدیل در تسریع بهبودی و افزایش کیفیت زندگی این عزیزان داشته باشد. در این میان نقش خانواده در نگهداری سالمند را نیز نمی توان نادیده گرفت. مراقبین آموزش‌دیده، با درک دقیق از روش‌های گفتاردرمانی، نحوه تعامل مناسب و ایجاد محیط گفتاری حمایتی، می‌توانند گفتاردرمانی را در منزل به شکلی مستمر و حرفه‌ای پیش ببرند. این حضور نه فقط در اجرای تمرینات بلکه به‌عنوان حامی روانی و انگیزشی نیز بسیار مؤثر است.

در این مسیر، همکاری با مراکز پرستاری معتبر مانند مرکز پرستاری زندگی برتر اکسین این امکان را فراهم می‌سازد تا به پرستارانی آموزش‌دیده با تخصص در مراقبت سالمندان دسترسی پیدا کنید. زندگی برتر اکسین، با بهره‌گیری از کادر حرفه‌ای و زیرساخت مناسب، پرستاران مجربی را جهت مراقبت در منزل بر اساس نیازهای جسمی و گفتاری سالمند اعزام می‌کند و پشتیبانی ۲۴ ساعته ارائه می‌دهد.
این مرکز، با واجد شرایط‌سازی قانونی، نظارت مستمر و آموزش‌های تکمیلی به پرستاران، به‌عنوان انتخابی قابل اعتماد برای خانواده‌ها شناخته می‌شود.

حالا بیایید نگاهی دقیق‌تر به مسئولیت‌ها و قابلیت‌هایی بیندازیم که چنین مراقبی در روند توانبخشی گفتاری سالمند می‌تواند ایفا کند:

آموزش و راهنمایی مراقبین: استفاده از جملات ساده، زمان کافی برای پاسخ، تشویق به تمرین گفتاری و گزارش تغییرات به متخصص.
ایجاد محیط مناسب برای تمرین گفتار: کاهش صدای محیط، انگیزه‌بخشی و استفاده از ابزارهای یادآوری واژه.
تشویق فعالیت‌های اجتماعی: مشارکت سالمند در گفتگوهای گروهی، خواندن کتاب یا نوشتن برای تمرین واژه‌یابی و افزایش اعتماد به نفس.
پیگیری درمان: همکاری نزدیک با گفتاردرمانگر، روان‌شناس و پزشک برای ارزیابیمستمر و تنظیم برنامه بهبود روند ادامه درمان.

سوالات پرتکرار