این مقاله در تاریخ دهم مرداد1405 توسط تیم پرستاری زندگی برتر بازبینی و تایید شد.
پیشگیری کامل از واریس برای همه افراد امکان‌پذیر نیست. سابقه خانوادگی، افزایش سن، بارداری و تغییرات هورمونی عواملی نیستند که بتوان آن‌ها را حذف کرد. بااین‌حال، تحرک منظم، کنترل وزن، پرهیز از بی‌حرکتی طولانی و رسیدگی به علائم اولیه می‌تواند فشار واردشده بر سیاهرگ‌های پا را کاهش دهد و احتمال ایجاد یا پیشرفت رگ‌های واریسی را کمتر کند. این توصیه‌ها رگ واریسی ایجادشده را محو نمی‌کنند. فردی که درد، ورم، تغییر رنگ پوست یا زخم دارد، ممکن است علاوه بر اصلاح سبک زندگی به ارزیابی پزشکی و درمان اختصاصی و رعایت نکات از سوی پرستار بیمار نیاز داشته باشد.
آیا می‌توان به‌طور کامل از واریس جلوگیری کرد؟
واریس زمانی شکل می‌گیرد که دریچه‌های داخل سیاهرگ‌ها نتوانند جریان خون را به‌درستی به سمت قلب هدایت کنند. بخشی از خون به عقب برمی‌گردد یا در رگ جمع می‌شود؛ فشار داخل سیاهرگ بالا می‌رود و رگ به‌تدریج گشاد، برجسته و پیچ‌خورده می‌شود. ضعف دریچه‌ها و دیواره رگ ممکن است زمینه ارثی داشته باشد یا با افزایش سن، بارداری، اضافه‌وزن و بی‌تحرکی تشدید شود. بنابراین حتی رعایت توصیه‌های روزمره نیز تضمین نمی‌کند که فرد هرگز به واریس مبتلا نشود. منظور از پیشگیری، کاهش عوامل خطر قابل اصلاح، به‌تأخیرانداختن بروز علائم و جلوگیری از شدیدترشدن بیماری است. این رویکرد برای افراد دارای سابقه خانوادگی نیز ارزش دارد؛ زیرا ژنتیک خطر ابتلا را افزایش می‌دهد، اما شدت علائم فقط به وراثت وابسته نیست.
واریس چگونه ایجاد می‌شود و چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند؟
خون سیاهرگ‌های پا باید برخلاف جاذبه به سمت قلب حرکت کند. دریچه‌های یک‌طرفه داخل رگ مانع برگشت خون می‌شوند و انقباض عضلات ساق هنگام راه‌رفتن نیز خون را به سمت بالا می‌راند. این سازوکار «پمپ عضلات ساق» نام دارد.
نشستن یا ایستادن ثابت، فعالیت این پمپ را کاهش می‌دهد. اگر دریچه‌ها نیز ضعیف باشند، خون راحت‌تر در پا تجمع پیدا می‌کند. به همین دلیل حرکت مچ، راه‌رفتن و تقویت متناسب عضلات ساق در توصیه‌های مربوط به سلامت وریدها اهمیت دارند. در سایت my.clevelandclinic.org می‌خوانیم:
ضعیف شدن دیواره رگ‌ها باعث واریس می‌شود. به طور معمول، دریچه‌های کوچک در رگ‌های پا، خون را به سمت قلب برمی‌گردانند. اما اگر این دریچه‌ها ضعیف شوند یا از کار بیفتند، نمی‌توانند جریان خون را آنطور که باید کنترل کنند. خون “کند” می‌شود. در رگ شما جمع می‌شود یا جمع می‌شود. این امر فشار روی دیواره‌های رگ را افزایش می‌دهد و به نوبه خود باعث تورم، برآمدگی و پیچ خوردگی رگ شما می‌شود.
| عوامل غیرقابل تغییر | عوامل قابل اصلاح |
| افزایش سن | کم‌تحرکی |
| سابقه خانوادگی | اضافه‌وزن |
| بارداری و تغییرات هورمونی | نشستن یا ایستادن طولانی |
| سابقه لخته یا آسیب وریدی | استعمال دخانیات |
| ویژگی‌های ساختاری رگ‌ها | بی‌توجهی به علائم اولیه |
افزایش سن و ایجاد پا درد سالمندان، بارداری، سابقه خانوادگی، اضافه‌وزن و ماندن طولانی در حالت نشسته یا ایستاده از عوامل شناخته‌شده مرتبط با واریس هستند. وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست؛ توجه اصلی باید بر مواردی باشد که امکان اصلاح آن‌ها وجود دارد.
مؤثرترین راه‌های پیشگیری از واریس پا
پیشگیری از واریس بر یک روش خاص متکی نیست و مجموعه‌ای از عادت‌های روزانه می‌تواند فشار واردشده بر رگ‌های پا را کاهش دهد. تحرک منظم، کنترل وزن و پرهیز از نشستن یا ایستادن طولانی، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که احتمال ایجاد یا پیشرفت واریس را کمتر می‌کنند.
نشستن و ایستادن طولانی را با حرکت‌های کوتاه قطع کنید
مشکل اصلی فقط نشستن یا ایستادن نیست؛ ثابت‌ماندن بدن برای مدت طولانی است. کارمندان، رانندگان، فروشندگان، معلمان، آرایشگران و کارکنان درمانی ممکن است ساعت‌ها در یک وضعیت بمانند، بدون آنکه عضلات ساق به اندازه کافی فعال شوند.
در کارهای پشت‌میزی، در فواصل منظم از صندلی بلند شوید، چند قدم راه بروید و مچ پا را حرکت دهید. اگر امکان ترک محل وجود ندارد، پنجه‌ها را بالا و پایین ببرید یا پاشنه‌ها را چند بار از زمین جدا کنید.
در مشاغل ایستاده، وزن بدن را میان دو پا جابه‌جا کنید و از ایستادن کاملاً ثابت بپرهیزید. استفاده متناوب از یک زیرپایی کوتاه و نشستن در زمان استراحت نیز می‌تواند فشار مداوم را کمتر کند. پرهیز از نشستن و ایستادن طولانی از توصیه‌های مشترک NHS و Cleveland Clinic برای کنترل فشار وریدی و علائم واریس است.
فعالیت بدنی منظم داشته باشید
پیاده‌روی یکی از ساده‌ترین فعالیت‌ها برای فعال‌کردن عضلات ساق است. شنا و دوچرخه‌سواری نیز پاها را درگیر می‌کنند و معمولاً فشار زیادی بر مفاصل وارد نمی‌کنند. انتخاب فعالیت باید با سن، توان بدنی و بیماری‌های زمینه‌ای هماهنگ باشد.
- تمرین‌های ساده زیر در خانه یا محل کار قابل انجام‌اند:
- مچ پا را آرام به بالا و پایین حرکت دهید.
- هر مچ را در دو جهت بچرخانید.
- در حالت ایستاده و با حفظ تعادل، پاشنه‌ها را بالا بیاورید.
- پس از یک دوره نشستن، چند دقیقه آرام راه بروید.
مرورهای پژوهشی نشان داده‌اند که تمرین می‌تواند قدرت عضلات ساق، دامنه حرکت مچ و عملکرد پمپ عضلانی را در افراد مبتلا به نارسایی مزمن وریدی بهتر کند. این نتیجه به معنای درمان رگ واریسی با ورزش نیست؛ فعالیت بدنی بیشتر به گردش خون، حفظ توان عضلانی و کنترل بعضی علائم کمک می‌کند.
وزن متناسب و تغذیه متعادل را حفظ کنید
اضافه‌وزن فشار بیشتری بر رگ‌های اندام تحتانی وارد می‌کند. در افرادی که اضافه‌وزن دارند، کاهش تدریجی وزن می‌تواند بخشی از این فشار را کم کند. رژیم‌های بسیار محدودکننده یا کاهش سریع وزن انتخاب مناسبی نیستند، به‌خصوص در سالمندان و افرادی که در معرض ضعف عضلانی قرار دارند. نقش تغذیه در پیشگیری از واریس بیشتر غیرمستقیم است. سبزی‌ها، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل فیبر مورد نیاز بدن را تأمین می‌کنند و به پیشگیری از یبوست کمک می‌کنند. محدودکردن مصرف زیاد نمک نیز ممکن است در افراد مستعد احتباس مایع، ورم را کمتر کند.
هیچ خوراکی واحدی نمی‌تواند دریچه آسیب‌دیده رگ را ترمیم کند. زنجبیل، سیر، چغندر، رزماری یا خوراکی‌های حاوی روتین ممکن است بخشی از یک رژیم متنوع باشند، اما منابع بالینی معتبر آن‌ها را روش قطعی پیشگیری یا درمان واریس معرفی نمی‌کنند. مکمل‌های گیاهی نیز ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشند. حفظ وزن سالم در کنار فعالیت منظم، بالاگرفتن پاها و پرهیز از بی‌حرکتی، از توصیه‌های اصلی خودمراقبتی برای افراد مبتلا یا مستعد واریس است.
هنگام استراحت پاها را بالا قرار دهید
بالا قراردادن پاها به بازگشت خون و کاهش تجمع مایع در اندام تحتانی کمک می‌کند. این کار برای افرادی که پس از کار احساس سنگینی یا ورم دارند، مفیدتر است. در حالت درازکش می‌توان ساق‌ها را روی بالش قرار داد تا پاها بالاتر از سطح قلب باشند. این روش بیشتر برای کاهش علائم کاربرد دارد و دریچه آسیب‌دیده را ترمیم نمی‌کند. اگر ورم فقط در یک پا ایجاد شده، ناگهانی است یا با درد و گرمی پوست همراه شده، نباید تنها به بالابردن پا اکتفا کرد.
جوراب واریس را متناسب با شرایط خود انتخاب کنید
جوراب فشاری با واردکردن فشار تدریجی به پا به حرکت خون از سیاهرگ‌های سطحی کمک می‌کند. این جوراب ممکن است ورم، درد و احساس سنگینی را کاهش دهد، اما نوع، اندازه و میزان فشار آن برای همه یکسان نیست. راهنمای NICE استفاده از جوراب فشاری را جایگزین همیشگی درمان مداخله‌ای واریس علامت‌دار نمی‌داند، مگر زمانی که مداخله برای بیمار مناسب نباشد. در دوران بارداری نیز جوراب بیشتر برای تسکین ورم و علائم در نظر گرفته می‌شود، نه به‌عنوان تضمینی برای جلوگیری از ایجاد واریس. افراد دارای بیماری شریانی پا، زخم، مشکلات پوستی جدی یا کاهش حس نباید خودسرانه جوراب پرفشار انتخاب کنند. جوراب نامتناسب یا چین‌خورده ممکن است فشار موضعی ایجاد کند. درد، بی‌حسی یا تغییر رنگ انگشتان پس از پوشیدن جوراب نیازمند بررسی است.
سیگار، لباس بسیار تنگ و کفش محدودکننده را کنار بگذارید
دخانیات به سلامت عروق آسیب می‌زند و ترک آن بخشی از مراقبت کلی از گردش خون است، هرچند رگ واریسی موجود را از بین نمی‌برد. NHS نیز پرهیز از سیگار را در توصیه‌های مربوط به کنترل واریس قرار داده است. کفشی که حرکت طبیعی مچ را محدود می‌کند یا استفاده طولانی از پاشنه‌های بسیار بلند، فعالیت طبیعی عضلات ساق را کمتر می‌کند. لباس‌های بسیار تنگ نیز ممکن است حرکت راحت بدن را محدود کنند. اثر این موارد از ژنتیک، بارداری، وزن و بی‌تحرکی کمتر است و نباید علت اصلی واریس معرفی شوند.
پیشگیری از واریس در محل کار، سفر و بارداری
در محل کار، اصل مهم شکستن دوره‌های بی‌حرکتی است. کارمند پشت‌میزنشین باید گاهی بلند شود و فردی که ایستاده کار می‌کند باید چند قدم بردارد یا در زمان استراحت بنشیند. تنظیم ارتفاع صندلی و قرارگرفتن کف پا روی سطح مناسب نیز به راحتی پاها کمک می‌کند. در سفرهای طولانی، مچ پا را مرتب حرکت دهید و در فرصت ایمن کمی راه بروید. در سفر با خودرو، توقف‌های منظم برای حرکت کوتاه مفید است. درد یا ورم ناگهانی یک پا پس از سفر را نباید صرفاً به خستگی یا واریس نسبت داد.
بارداری احتمال ایجاد یا تشدید واریس را افزایش می‌دهد. افزایش حجم خون، تغییرات هورمونی و فشار رحم در حال رشد بر رگ‌های لگن و پا در این مسئله نقش دارند. فعالیت متناسب، تغییر وضعیت بدن، بالاقراردادن پاها و استفاده از جوراب فشاری با نظر پزشک یا ماما می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.
درمان‌های مداخله‌ای واریس معمولاً در دوران بارداری انجام نمی‌شوند، مگر در شرایط استثنایی. بخشی از رگ‌های واریسی بارداری ممکن است پس از زایمان کوچک‌تر شوند، اما باقی‌ماندن درد، ورم یا تغییرات پوستی نیازمند ارزیابی است.
چگونه از پیشرفت واریس موجود جلوگیری کنیم؟
آیا پماد، ماساژ و درمان گیاهی از واریس جلوگیری می‌کنند؟
تجربه عملی پرستاری نشان می‌دهد واقعیت در مورد عوامل گوناگون شایع در کاهش واریس و مواردی مانند کبودی بی دلیل بدن به شرح زیر است:
| روش | آنچه شواهد نشان می‌دهد |
| پماد و ژل | ممکن است خشکی یا ناراحتی پوست را موقتاً کمتر کند، اما دریچه رگ را ترمیم نمی‌کند. |
| ماساژ | درمان واریس نیست و نباید روی رگ گرم، دردناک، سفت یا ملتهب خودسرانه انجام شود. |
| روغن و گیاه دارویی | شواهد کافی برای پیشگیری قطعی یا از بین بردن رگ واریسی وجود ندارد. |
| مکمل‌ها | ممکن است با داروهای ضدانعقاد و بعضی داروهای قلبی تداخل داشته باشند. |
ادعای ازبین‌بردن واریس با یک پماد، روغن یا رژیم غذایی با سازوکار بیماری سازگار نیست. درمان رگ‌های علامت‌دار ممکن است به روش‌هایی مانند ابلیشن حرارتی، اسکلروتراپی یا جراحی نیاز داشته باشد که پس از معاینه و بررسی جریان خون انتخاب می‌شوند. راهنمای NICE نیز این روش‌ها را بر اساس شرایط بیمار و نتیجه ارزیابی تخصصی اولویت‌بندی کرده است.
چه زمانی باید برای واریس به پزشک مراجعه کرد؟
اگر واریس با درد، احساس سنگینی، خارش، ورم یا تغییرات پوستی همراه است، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود. زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند نیز نباید نادیده گرفته شود. خونریزی از رگ واریسی، درد همراه با گرمی و قرمزی، سفت‌شدن مسیر رگ یا ورم ناگهانی یک پا نیازمند بررسی سریع‌تر است. اگر علائم پا با تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه شود، دریافت کمک فوری پزشکی ضروری است؛ زیرا این نشانه‌ها ممکن است با لخته خون و عوارض آن ارتباط داشته باشند.
پرسش‌های متداول
این مطلب برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین تشخیص و برنامه درمانی پزشک نیست.
منابع
1. Cleveland Clinic.Varicose Veins: Symptoms, Causes and Treatment.
2. National Health Service (NHS).Varicose Veins.
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE).Varicose Veins: Diagnosis and Management—Clinical Guideline CG168.
