این مقاله در تاریخ 10-05-1405 توسط تیم پرستاری زندگی برتر بازبینی و تایید شده است.
آگاه بودن از روش صحیح تزریق انسولین در بیماران دیابتی نقش مهمی در کنترل قند خون و پیشگیری از عوارض دیابت دارد، اما بسیاری از بیماران به دلیل رعایت نکردن تکنیک درست تزریق، انتخاب نادرست محل تزریق یا اشتباه در آماده‌سازی انسولین، به نتیجه مطلوب نمی‌رسند و متوجه تدوام بالا بودن قند خون خود پس از تزریق می‌شوند. آشنایی با نحوه تزریق انسولین علاوه بر کمک به تاثیر حداکثری این دارو مانع از آسیب دیدن پوست می‌شود و از درگیر شدن با علائم اورژانسی نیز جلوگیری می‌کند.
در ادامه این مقاله به بررسی روش صحیح تزریق انسولین چگونه است، بهترین محل تزریق و اشتباهات راجی که مانع از تاثیرگذاری این دارو بر بدن می‌شود، صحبت خواهیم کرد.
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید: آموزش مرحله به مرحله تزریق انسولین
تزریق اصولی انسولین در بیماران دیابتی از جمله مواردی است که می‌تواند به جذب بهتر دارو و کنترل پایدارتر قند خون کمک می‌کند از این رو بیمار یا مراقب او باید با مراحل آماده‌سازی انسولین، انتخاب محل مناسب و روش صحیح تزریق آشنا باشد.
مرحله اول: آماده سازی انسولین
از آنجایی که رعایت بهداشت هنگام تزریق نقش مهمی در جلوگیری از ایجاد التهاب در محل تزریق دارد، توصیه می‌شود تا پیش از آماده سازی انسولین ابتدا دست‌های خود را با آب و صابون بشویید و به خوبی خشک کنید. در ادامه نیاز است تا پس از بررسی تاریخ انسولین ظاهر آن را بررسی کنید زیرا انسولین‌های شفاف نباید تغییر رنگ یا ذرات غیر طبیعی داشته باشند.
مرحله دوم: تنظیم کردن دوز انسولین
از آنجایی که تغییر در دوز تزریقی انسولین می‌تواند منجر به افت یا افزایش ناگهانی قند خون و به خطر انداختن جان فرد دیابتی شود، باید قبل از تزریق تزریقی را با مقدار تجویز شده توسط پزشک هماهنگ کنید.
مرحله سوم: انتخاب محل تزریق انسولین
انسولین معمولاً در ناحیه‌ای تزریق می‌شود که دارای بافت چربی زیر پوست باشد تا دارو به‌صورت مناسب جذب شود از این رو می‌توانید از قسمت‌های رایجی همانند شکم، بخش خارجی ران، بخش خارجی بازو و باسن استفاده کنید. در ادامه باید توجه داشته باشید که محل انتخاب شده دچار کبودی، زخم، تورم، درد، التهاب یا برجستگی زیر پوست نباشد زیرا پس از تزریق ممکن است مشکلات پوستی جدی برای فرد ایجاد کنند.
مرحله چهارم: وارد کردن سوزن با زاویه درست
هدف از انتخاب زاویه درست این است که دارو وارد لایه چربی زیر پوست شود و به عضله نرسد؛ زیرا تزریق داخل عضله می‌تواند باعث تغییر سرعت جذب انسولین و افزایش احتمال افت قند خون شود. در این مرحله هنگام وارد کردن سوزن باید از وارد کردن سریع و خشن آن خودداری شود. انجام صحیح این مرحله باعث کاهش درد و کمک به قرار گرفتن انسولین در محل مناسب می‌شود.
زاویه مناسب تزریق انسولین به نوع سوزن و ابزار تزریق بستگی دارد. افرادی که از سوزن‌های کوتاه یا قلم انسولین استفاده می‌کنند، معمولاً باید تزریق را با زاویه ۹۰ درجه انجام دهند؛ در حالی که برای سوزن‌های بلندتر ممکن است زاویه ۴۵ درجه توصیه شود. انتخاب روش صحیح تزریق به کاهش احتمال تزریق اشتباه و جذب نامناسب انسولین کمک می‌کند.
مرحله پنج: تزریق
پس از قرار گرفتن سوزن در محل مناسب، دکمه قلم انسولین یا پیستون سرنگ را به‌آرامی فشار دهید تا تمام مقدار دارو وارد بافت زیر پوست شود. در این شرایط تزریق بهتر است عضلات محل تزریق منقبض نباشند و بعد از ورود انسولین، محل تزریق ماساژ داده نشود؛ زیرا ماساژ شدید می‌تواند روی سرعت جذب دارو تأثیر بگذارد.
مرحله ششم: خارج کردن سوزن
پس از پایان تزریق، سوزن را با همان زاویه‌ای که وارد پوست شده است، به‌آرامی خارج کنید. اگر مقدار کمی خون یا قطره کوچک انسولین در محل تزریق مشاهده شد، معمولاً نشانه مشکل جدی نیست؛ اما اگر این اتفاق مرتب تکرار شود، بهتر است روش تزریق یا محل انتخابی بررسی شود.
باکس: نکته: پس از خارج کردن سوزن، نباید از همان سوزن برای تزریق بعدی استفاده کرد. آن را یک ظرف مقاوم مخصوص وسایل تیز دور انداخته شود تا خطر آسیب به خود بیمار یا اطرافیان کاهش پیدا کند.
به نقل از my.clevelandclinic.org
انسولین معمولی بین دو تا سه ساعت پس از تزریق، بیشترین تأثیر را دارد. این انسولین پس از شروع اثرگذاری، قند خون شما را به مدت سه تا شش ساعت کاهش می‌دهد. در صورت استفاده صحیح، تزریق انسولین به شما کمک می‌کند تا از بروز علائم جدی هایپرگلیسمی (قند خون بالا) جلوگیری کنید.
چگونه حباب هوا را از قلم یا سرنگ انسولین خارج کنیم؟
یکی از مشکلاتی که ممکن است بیماران هنگام آماده سازی انسولین با آن مواجه شوند، وجود حباب در آن است. این حباب‌ها که به دلیل وجود هوای باقی‌مانده در سوزن، کارتریج قلم یا هنگام کشیدن انسولین داخل سرنگ ایجاد می‌شوند، ممکن است مانع از وارد شدن مقدار دقیق انسولین به بدن شود. از این رو بهتر است تا در صورت مشاهده حباب، پیش از تزریق، آن‌ها را خارج کنید.
روش خارج کردن حباب هوا از قلم انسولین
- قلم انسولین را به‌صورت عمودی و طوری که سوزن آن رو به بالا باشد نگه دارید
- به آرامی و با انگشت چند ضربه به بدنه قلم بزنید تا حباب‌های هوا به سمت قسمت بالایی حرکت کنند
- مقدار کمی انسولین را برای هواگیری قلم تنظیم کنید
- دکمه تزریق قلم را فشار دهید تا یک قطره انسولین از نوک سوزن خارج شود
در صورت باقی ماندن حباب‌های بزرگ در قلم یا سرنگ انسولین، فرآیند هواگیری را دوباره تکرار کنید. پیش از تزریق، مطمئن شوید مسیر سوزن باز است و یک قطره انسولین در نوک سوزن مشاهده می‌شود تا از دریافت صحیح دوز دارو اطمینان حاصل شود.
روش خارج کردن حباب هوا از سرنگ انسولین
- سرنگ را به حالت عمودی نگه دارید و قسمت دارای حباب را به سمت بالا قرار دهید
- به‌آرامی به بدنه سرنگ ضربه بزنید تا حباب‌های هوا به قسمت بالای سرنگ منتقل شوند
- پیستون سرنگ را کمی فشار دهید تا هوا خارج شود
- مقدار انسولین را دوباره بررسی کنید و مطمئن شوید دوز نهایی مطابق مقدار تجویز شده است
- اگر بعد از خارج کردن هوا، مقدار انسولین کمتر از دوز مورد نیاز شد، مقدار دارو را مجدداً تنظیم کنید
بهترین محل تزریق انسولین کجاست؟
انتخاب محل مناسب برای تزریق انسولین از جمله مواردی است که می‌تواند بر جذب صحیح دارو و کنترل بهتر قند خون تاثیر داشته باشد. از جمله رایج‌ترین محل‌های تزریق انسولین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
| محل تزریق | سرعت جذب | نکته |
| شکم | بسیار سریع | در ناحیه نزدیک ناف، قسمت‌های کبود، زخم‌دار یا سفت‌شده پوست تزریق انجام ندهید. |
| بازو | مناسب | از تزریق در نواحی سفت یا دردناک خودداری کنید. |
| ران | مناسب | مراقب باشید سوزن وارد عضله نشود؛ زیرا جذب سریع انسولین از عضله می‌تواند خطر افت قند خون را افزایش دهد. |
| باسن | مناسب | در صورت دشواری دسترسی می‌توانید از یک فرد آگاه کمک بخواهید. |
اشتباه رایج هنگام تزریق انسولین در بیماران دیابتی
اگرچه تزریق انسولین در بیماران دیابتی به یک بخش روزمره از مراقبت تبدیل شده است، اما انجام نادرست آن می‌تواند منجر به نوسان قند خون، کاهش جذب انسولین، افزایش درد در محل تزریق و همچنین ایجاد مشکلات پوستی شود. در واقع بسیاری از مشکلاتی که افراد پس از تزریق انسولین تجربه می‌کنند، مربوط یه خود انسولین نیست و به شیوه نادرست تزریق بازمی‌گردد. از جمله اشتباهات رایج تزریق انسولین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
تزریق انسولین سرد
از جمله اشتباهات رایج بیماران دیابتی می‌توان استفاده از انسولین بلافاصله بعد از خارج کردن آن از یخچال اشاره کرد که احساس درد و سوزش هنگام تزریق را با خود به همراه خواهد داشت. برای جلوگیری از این مشکل می‌توانید از مدت کوتاهی پیش از تزریق انسولین آن را در دمای اتاق قرار دهید.
باکس: با توجه به اینکه شرایط نگهداری هر انسولین متفاوت است، بهتر است برای هم دما کردن آن با محیط دستورالعمل درج‌شده روی بسته‌بندی یا توصیه پزشک و داروساز را دنبال کنید.
تزریق انسولین در محل ثابت
از جمله اشتباهات رایجی که می‌تواند برروی روند جذب انسولین اثر بگذارد، تزریق آن در یک ناحیه از بدن است. هنگامی که این دارو بارها در یک ناحیه مشخص تزریق شود، ممکن است بافت زیر پوست دچار تغییراتی مانند لیپوهیپرتروفی (ایجاد برجستگی یا سفتی زیر پوست) شود.
برای جلوگیری از بروز مشکلات ناشی از تزریق مکرر در یک ناحیه، محل تزریق انسولین را به‌صورت منظم تغییر دهید و آن را بین نواحی مختلف مانند شکم، ران، بازو یا باسن جابه‌جا کنید. این کار به حفظ سلامت بافت زیر پوست و جذب بهتر انسولین کمک می‌کند.
استفاده مجدد از سوزن انسولین
سوزن‌های انسولین برای استفاده یک بار مصرف طراحی شده‌اند، از این استفاده چند باره از آن‌ها علاوه بر کند شدن سوزن و ایجاد درد هنگام تزریق می‌تواند باعث بروز مشکلات دیگری از جمله آسیب به پوست، التهاب و عفونت محل تزریق با ایجاد تغییرات بافتی مانند لیپوهیپرتروفی شود. همچنین استفاده از سوزن مصرف شده می‌تواند منجر به کاهش میزان واقعی دارو دریافت شده شود.
بررسی نکردن دوز انسولین
بی‌توجهی به مقدار دوز تجویز شده از این دارو یکی از خطرناک‌ترین اشتباهاتی است که می‌توانید آن را مرتکب شوید زیرا دریافت انسولین کمتر یا بیشتر از مقدار مورد نیاز می‌تواند باعث رخ دادن اختلالات جدی در روند کنترل قند خون شود و در شرایط حاد جان بیمار را به خطر بیاندازد.
انتخاب زاویه اشتباه برای تزریق
تزریق انسولین در بیماران دیابتی باید در لایه چربی زیر پوست انجام شود. از این رو انتخاب زاویه نادرست و تزریق شدن آن داخل عضله باعث می‌شود تا دارو بیش از وارد عمق پوست شود و در محل درست قرار نگیرد.. جهت پیدا کردن زاویه درست برای استفاده از انسولین باید طول سوزن، ضخامت چربی زیر پوست، محل تزریق و شرایط بدنی مورد بررسی قرار بگیرد تا فرد با کمترین عوارض تزریق مواجه شود.
خارج کردن سریع سوزن بعد از تزریق
خارج کردن سریع سوزن بلافاصله بعد از فشار دادن دکمه قلم یا تزریق، یکی از اشتباهاتی که ممکن است باعث خروج بخشی از دارو از محل تزریق شود. از آنجایی که رعایت این نکته هنگام استفاده از قلم انسولین اهمیت بیشتری دارد، در پایان فرایند تزریق بهتر است تا چند ثانیه صبر کنید تا فرصت کافی برای ورود کامل انسولین به بافت زیر پوست وجود داشته باشد.
تکان دادن انسولین NPH
تکان دادن انسولین NPH از جمله اشتباهاتی است که انجام دادن آن می‌تواند منجر به تغییر در ساختار دارو یا ایجاد حباب شود. پیش از استفاده از این دارو تنها نیاز است تا پس از بررسی کردن ظاهر آن و عدم مشاهده ذرات یا رنگ غیرطبیعی آن را به آرامی به‌آرامی بین کف دست‌ها بغلتانید تا ذرات آن به‌طور یکنواخت پخش شوند.
بی‌توجهی به اصول صحیح تزریق انسولین، مانند انتخاب محل مناسب، زاویه صحیح تزریق، تعویض منظم سوزن و هواگیری قلم، می‌تواند یکی از دلایل پایین نیامدن قند خون پس از تزریق باشد. در صورت تداوم بالا بودن قند خون، بدون تغییر خودسرانه دوز انسولین، با پزشک یا آموزش‌دهنده دیابت مشورت کنید.
چه زمانی بعد از تزریق انسولین باید به پزشک مراجعه کرد؟
یکی از بهترین راهکارهای کنترل دیابت در کودکان و بزرگسالان تزریق انسولین است. در این شرایط باید توجه داشته باشید که بروز برخی علائم پس از تزریق دارو طبیعی هستند و نیازی به دریافت مراقبت‌های پزشکی ندارند. این در حالی است که تشخیص به موقع گروه دیگری از علائم و مراجعه به پزشک در زمان مناسب می‌تواند در حفظ جان بیمارن دیابتی نقش مهمی داشته باشد.
| علائم | نیاز به مرجعه به پزشک |
| درد خفیف | ندارد |
| قرمزی خفیف | ندارد |
| کبودی‌های کوچک | ندارد |
| افت شدید قند خون (لرزشريال تعریق، احساس گیجی) | دارد |
| واکنس حساسیتی (کهیر و خارش پوستی) | دارد |
| تورم و درد غیر طبیعی | دارد |
| بالا ماندن قند خون | دارد |
تجربه پرستار از تزریق انسولین در بیماران دیابتی
یکی از مواردی که در مراقبت از بیماران دیابتی با آن مواجه شدم، مربوط به بیماری بود که با وجود تزریق منظم انسولین، قند خونش همچنان بالاتر از حد انتظار باقی می‌ماند. در بررسی نحوه تزریق مشخص شد که بیمار به دلیل ترس از درد، سوزن را با زاویه نامناسب و به‌صورت سطحی وارد پوست می‌کرد و بخشی از انسولین به‌درستی در لایه زیرجلدی تزریق نمی‌شد. پس از آموزش روش صحیح تزریق، کنترل قند خون او بهتر شد.
جمع بندی
رعایت کردن تمامی فاکتورهای ذکر شده هنگام تزریق انسولین در بیماران دیابتی منجر می‌شود تا دارو در حین وارد کردن کمترین آسیب به بدن، بیشترین تاثیر را در تنظیم کردن قند خود داشته باشد. اگر با وجود تزریق منظم، قند خون همچنان بالا باقی می‌ماند، بررسی تکنیک تزریق و مشورت با پزشک یا متخصص دیابت می‌تواند به پیدا کردن علت مشکل کمک کند.
سوالات متداول
آیا سوزن قلم انسولین را می‌توان چند بار استفاده کرد؟
خیر، توصیه می‌شود سوزن قلم انسولین فقط یک‌بار استفاده شود؛ زیرا استفاده مجدد می‌تواند باعث افزایش درد، آسیب پوست و کاهش کیفیت تزریق شود.
چرا بعد از تزریق انسولین از محل تزریق خون یا مایع خارج می‌شود؟
خروج مقدار کمی خون یا انسولین معمولاً به دلیل برخورد سوزن با مویرگ یا روش نادرست تزریق است و اغلب نگران‌کننده نیست. اگر این اتفاق تکرار شود، تکنیک تزریق باید بررسی شود.
بهترین محل تزریق انسولین کجاست؟
شکم، ران، بازو و باسن از محل‌های مناسب تزریق انسولین هستند. تغییر منظم محل تزریق برای جذب بهتر و جلوگیری از آسیب پوستی اهمیت دارد.
