این مقاله در تاریخ 23-08-1405 بازبینی و بهروزرسانی شده است.
بی خوابی کودکان یکی از مشکلات خواب است که در صورت تداوم میتواند بر رشد جسمی، تمرکز، یادگیری و سلامت روان آنها تأثیر بگذارد. اضطراب، تغییرات برنامه روزانه، عادتهای نامناسب خواب و برخی مشکلات جسمی از دلایل احتمالی این وضعیت هستند. شناخت این عوامل برای والدین و افرادی که مسئول مراقبت از کودک، از جمله پرستار کودک، هستند اهمیت دارد.
تنظیم ساعت خواب و بیداری، فراهم کردن محیطی آرام و توجه به نگرانیهای کودک از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به بهبود کیفیت خواب کمک کنند. اگر مشکل ادامهدار باشد یا با نشانههای دیگری همراه شود، بررسی پزشکی برای تشخیص علت آن ضرورت دارد.
علت بی خوابی کودکان
بی خوابی کودکان میتواند علل مختلفی داشته باشد و بسته به سن کودک، این دلایل ممکن است متفاوت باشند.
به نقل از وبسایت Raising Children Network:
بیخوابی در کودکان میتواند به شکل دشواری در به خواب رفتن، بیدار ماندن در طول شب یا زود بیدار شدن صبحگاهی ظاهر شود. از عوامل مؤثر بر آن میتوان به استرس و اضطراب، عادتهای نامناسب خواب، شرایط محیطی، بیماریهای جسمی و مصرف کافئین اشاره کرد.
در ادامه به بررسی علل بیخوابی کودکان در چندین گروه سنی مختلف، از جمله کودکان 11 ساله، میپردازیم.
بی خوابی نوزادان و کودکان خردسال (0-3 سال)
الگوی خواب نوزادان و کودکان خردسال در حال شکلگیری است و بیدار شدن در طول شب، بهویژه در ماههای ابتدایی زندگی، همیشه نشانه بیخوابی یا وجود مشکل نیست. با این حال، عواملی مانند گرسنگی، ناراحتی جسمی و اضطراب جدایی میتوانند خواب کودک را مختل کنند. برخی از علتهای رایج عبارتند از:
- گرسنگی: نوزادان، بهخصوص در ماههای نخست زندگی، ممکن است برای تغذیه در طول شب بیدار شوند.
- کولیک و ناراحتیهای گوارشی: گریه و دردهای شکمی میتوانند آرام گرفتن و خوابیدن نوزاد را دشوار کنند.
- اضطراب جدایی: با افزایش سن، بعضی کودکان هنگام دور شدن از والدین یا مراقبان خود دچار بیقراری میشوند.
- رویش دندان: درد و ناراحتی ناشی از دندان درآوردن ممکن است به صورت موقت خواب کودک را مختل کند.

بیخوابی کودکان پیشدبستانی (3-5 سال)
در این گروه سنی، کودکان به تدریج با محیط پیرامون خود آشنا میشوند و تجربیات جدیدی کسب میکنند که ممکن است بر خواب آنها تأثیر بگذارد. علل شایع بی خوابی کودکان پیشدبستانی عبارتند از:
- کابوسها و ترسهای شبانه: کودکان در این سن ممکن است به دلیل کابوسها یا ترس از تاریکی دچار بیخوابی شوند.
- تغییرات در برنامه خواب: کودکان پیشدبستانی به یک روال منظم خواب نیاز دارند. تغییرات در برنامه روزانه یا عدم پیروی از یک روال ثابت میتواند منجر به بیخوابی شود.
- نیاز به توجه: برخی کودکان ممکن است از بیخوابی به عنوان یک روش برای جلب توجه والدین استفاده کنند.
بی خوابی در کودکان دبستانی (6-10 سال)
در سنین دبستان، کودکان معمولاً با تغییرات قابل توجهی مواجه میشوند. این تغییرات میتواند تأثیر مستقیمی بر الگوی خواب آنها داشته باشد. برخی از علل بیخوابی در این گروه سنی عبارتند از:
- اضطراب مدرسه: ترس از امتحانات، نگرانی از عملکرد در مدرسه یا روابط اجتماعی میتواند باعث اضطراب و بیخوابی شود.
- فشارهای اجتماعی: کودکان در این سن به تدریج وارد روابط اجتماعی پیچیدهتری میشوند. نگرانی از دوستان، همکلاسیها و روابط اجتماعی ممکن است باعث بیخوابی شود.
- بازیهای ویدیویی و تلویزیون: استفاده از وسایل الکترونیکی قبل از خواب میتواند با کاهش تولید ملاتونین، هورمون تنظیم کننده خواب، باعث بیخوابی شود. البته اهمیت بازی برای کودکان را نباید فراموش کرد، اما رعایت تعادل نیز در این مورد مهم است.
علت بیخوابی در کودکان ۱۱ ساله چیست؟
بیخوابی در کودکان ۱۱ ساله میتواند به دلایل مختلفی مانند فشارهای تحصیلی، اضطراب، نگرانی درباره روابط دوستانه، استفاده از موبایل و تبلت پیش از خواب و نامنظم بودن ساعت خواب ایجاد شود. تغییرات جسمی و روانی در آستانه بلوغ نیز ممکن است بر الگوی خواب کودک تأثیر بگذارد. ایجاد برنامه منظم خواب و کاهش فعالیتهای تحریککننده پیش از خواب میتواند به بهبود کیفیت خواب کمک کند.
بی خوابی در نوجوانان (11-18 سال)
بیخوابی در نوجوانان بسیار شایع است و میتواند به دلایل مختلفی که برخی از آنها با دلایل بی خوابی کودکان شباهت دارد، رخ دهد. در این سن، تغییرات هورمونی، فشارهای اجتماعی و تحصیلی میتواند به مشکلات خواب منجر شود. علل شایع بیخوابی در نوجوانان عبارتند از:
- تغییرات هورمونی: در دوران بلوغ، تغییرات هورمونی میتواند منجر به تغییرات در الگوی خواب شود. مثلاً، تولید ملاتونین در نوجوانان ممکن است دیرتر از معمول آغاز شود که باعث میشود آنها دیرتر به خواب روند.
- استرس و اضطراب: فشارهای تحصیلی، روابط اجتماعی و نگرانی از آینده میتواند باعث بیخوابی شود. نوجوانان ممکن است نگران امتحانات، دانشگاه یا آینده شغلی خود باشند که این نگرانیها بر خواب آنها تأثیر میگذارد. پس استرس در کودکان را جدی بگیرید.
- استفاده از وسایل الکترونیکی: استفاده از تلفنهای همراه، تبلتها و کامپیوترها قبل از خواب میتواند باعث بیخوابی شود. نور آبی ساطع شده از این وسایل میتواند تولید ملاتونین را کاهش دهد و باعث بیخوابی شود.
- نظم در برنامه خواب: نوجوانان ممکن است تمایل داشته باشند که شبها دیرتر بخوابند و صبحها دیرتر بیدار شوند. این تغییر در روال خواب میتواند به بیخوابی و خستگی در طول روز منجر شود.

روش های جلوگیری از بی خوابی کودکان
برای جلوگیری از بیخوابی کودکان، ایجاد یک روال منظم خواب بسیار مهم است. والدین میتوانند با رعایت نکات زیر به کودکان خود کمک کنند:
ایجاد محیطی آرام و تاریک: محیط خواب کودک باید آرام و تاریک باشد تا به خواب بهتر او کمک کند. استفاده از چراغ خواب ملایم و حذف صداهای مزاحم میتواند مؤثر باشد.
محدود کردن استفاده از وسایل الکترونیکی: والدین باید استفاده از وسایل الکترونیکی مانند تبلت و تلویزیون را قبل از خواب محدود کنند، زیرا نور آبی این دستگاهها میتواند به اختلال در ترشح هورمون ملاتونین و در نتیجه بیخوابی منجر شود.
رعایت زمان منظم برای خواب و بیداری: داشتن یک برنامه منظم برای خواب و بیداری میتواند به تنظیم الگوی خواب کودکان کمک کند. حتی در روزهای تعطیل نیز بهتر است زمان خواب تغییر زیادی نکند.
صحبت با کودک درباره نگرانیها: اگر کودک به دلیل نگرانی یا اضطراب نمیتواند بخوابد، صحبت با او و شنیدن مشکلاتش میتواند به کاهش اضطراب و آرامش ذهنی او کمک کند.
استفاده از پرستار کودک شیفت شب: در برخی موارد، حضور یک پرستار کودک شیفت شب میتواند به والدین کمک کند تا شبهای آرامتری را برای کودک رقم بزنند. این پرستاران علاوه بر نظارت بر وضعیت خواب کودک، در صورت نیاز، مهارتهایی مانند آرامسازی یا تغذیه شبانه را نیز به کار میگیرند که میتواند به بهبود خواب کودک کمک کند.
مشاوره پزشکی: در صورت ادامهدار بودن بیخوابی، بهتر است به یک پزشک یا متخصص خواب مراجعه شود تا علل دقیقتر بررسی و درمان مناسب انجام شود.
بیخوابی در کودکان ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد که بسته به سن کودک، این دلایل متفاوت خواهند بود. با شناسایی عوامل مؤثر و اتخاذ راهکارهای مناسب، از جمله بهرهگیری از تجربهی یک پرستار کودک در طول شب، میتوان به بهبود کیفیت خواب کودکان کمک کرد.

جدول میزان خواب کودکان
جدول میزان خواب کودکان برای جلوگیری از بی خوابی کودکان بر اساس سن به والدین کمک میکند تا درک بهتری از نیازهای خواب فرزندانشان داشته باشند. خواب کافی برای رشد فیزیکی، ذهنی و عاطفی کودکان بسیار مهم است. بر اساس تحقیقات مختلف، میزان خواب مناسب برای کودکان در سنین مختلف متفاوت است. در ادامه، اطلاعاتی در مورد میزان خواب توصیهشده برای کودکان در سنین مختلف ارائه شده است.
| گروه سنی | میزان خواب توصیهشده در شبانهروز |
|---|---|
| نوزادان صفر تا ۳ ماه | محدوده مشخص و یکسانی توصیه نشده است |
| نوزادان ۴ تا ۱۲ ماه | ۱۲ تا ۱۶ ساعت |
| کودکان ۱ تا ۲ سال | ۱۱ تا ۱۴ ساعت |
| کودکان ۳ تا ۵ سال | ۱۰ تا ۱۳ ساعت |
| کودکان ۶ تا ۱۲ سال | ۹ تا ۱۲ ساعت |
| نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال | ۸ تا ۱۰ ساعت |
توضیحات میزان خواب کودکان بر اساس سن
- نوزادان (0-3 ماه)
نوزادان تازه متولد شده بین 14 تا 17 ساعت در شبانهروز میخوابند. این میزان خواب برای رشد مغز و بدن آنها بسیار حیاتی است. نوزادان در این سن خوابهای کوتاه و مکرر دارند، زیرا چرخه خواب آنها هنوز به خوبی تنظیم نشده است. بیخوابی نوزدارن برعکس بی خوابی کودکان باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
- نوزادان (4-11 ماه)
در این دوره، میزان خواب نوزادان کمی کاهش مییابد و به 12 تا 15 ساعت در روز میرسد. نوزادان در این سن معمولاً خواب شبانه طولانیتری دارند و به طور منظم چندین چرت کوتاه در طول روز میزنند که به رشد و توسعه آنها کمک میکند.
- نوپایان (1-2 سال)
کودکان در این سن باید در مجموع 11 تا 14 ساعت در شبانهروز بخوابند. در این سن، خواب کافی برای رشد و تکامل آنها اهمیت زیادی دارد. معمولاً کودکان در این دوره یک چرت در طول روز دارند و خواب شبانهی طولانیتری تجربه میکنند که به حفظ انرژی و افزایش تمرکز آنها کمک میکند.
- پیشدبستانیها (3-5 سال)
کودکان پیشدبستانی نیاز به 10 تا 13 ساعت خواب در شبانهروز دارند. در این سن، نیاز به خواب روزانه معمولاً کاهش مییابد و بیشتر خواب به شب منتقل میشود. این تغییر به بهبود رشد جسمی و ذهنی کودکان کمک میکند. همچنین، خواب کافی در این دوره میتواند باعث بهبود تمرکز و یادگیری بهتر در طول روز شود.
- کودکان سن مدرسه (6-13 سال)
کودکان مدرسهای به 9 تا 11 ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند تا به رشد و یادگیری بهتر بپردازند. در این دوره، برنامههای مدرسه و فعالیتهای فوقبرنامه میتوانند بر میزان خواب تأثیر بگذارند، بنابراین تنظیم یک برنامه منظم و ثابت برای خواب، از جمله تعیین زمان مشخصی برای خواب شبانه و ایجاد عادات خواب سالم، بسیار مهم است.
- نوجوانان (14-17 سال)
نوجوانان به 8 تا 10 ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند؛ اما تغییرات هورمونی و فشارهای تحصیلی باعث میشود که بسیاری از آنها نتوانند به میزان کافی بخوابند. کمبود خواب میتواند منجر به کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی و تغییرات منفی در خلقوخوی آنها شود که در نهایت بر کیفیت زندگی و سلامت روانیشان تأثیر منفی خواهد گذاشت.

نکات کلیدی برای بهبود خواب کودکان
- ایجاد یک برنامه خواب منظم: تلاش کنید تا فرزندان شما هر شب در ساعت مشخصی به خواب بروند و صبحها در ساعت مشخصی بیدار شوند تا با مشکل بی خوابی کودکان مواجه نشوید.
- فعالیت بدنی روزانه: تشویق کودکان به انجام فعالیتهای بدنی روزانه میتواند به بهبود کیفیت خواب آنها کمک کند.
- محدود کردن مصرف کافئین: نوشیدنیها و غذاهای حاوی کافئین میتوانند بر خواب تأثیر منفی بگذارند، بنابراین بهتر است مصرف این مواد محدود شود.
خواب کافی برای کودکان در هر سنی بسیار مهم است. والدین باید از میزان خواب توصیهشده برای سن فرزند خود آگاه باشند و تلاش کنند تا محیط و برنامهای فراهم کنند که کودک به اندازه کافی بخوابد. این موضوع نه تنها بر رشد فیزیکی کودکان تأثیر میگذارد، بلکه بر سلامت روانی و عملکرد تحصیلی آنها نیز مؤثر است. لازم به ذکر است که علت بی خوابی در کودکان ممکن است ناشی از درد بیماری های مختلف مانند پیچ خوردگی بیضه در کودکان پسر نیز باشد.
درمان بی خوابی کودکان
بی خوابی کودکان یک مشکل شایع است که میتواند تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روانی آنان داشته باشد. این مشکل میتواند ناشی از عوامل مختلفی مانند استرس، تغییرات محیطی، مشکلات سلامتی یا عادات نادرست خواب باشد. درمان بیخوابی در کودکان میتواند به دو روش دارویی و غیر دارویی انجام شود. در ادامه به بررسی هر دو روش میپردازیم.
درمان غیر دارویی بیخوابی کودکان
- تنظیم روال خواب: ایجاد یک روال خواب منظم و پایدار برای کودک میتواند به بهبود کیفیت خواب او کمک کند. این روال باید شامل فعالیتهایی مانند حمام گرم، خواندن داستان و خاموش کردن چراغها باشد. زمان خواب و بیداری باید هر روز ثابت باشد تا بدن کودک به یک الگوی خواب منظم عادت کند.
- ایجاد محیط خواب مناسب: محیط خواب کودک باید آرام، تاریک و با دمای مناسب باشد. کاهش نور و صدا در اتاق میتواند به کاهش تحریکات و ایجاد شرایط مناسب برای خواب کمک کند. همچنین، استفاده از یک تختخواب راحت و مناسب برای کودک بسیار مهم است.
- محدود کردن استفاده از وسایل الکترونیکی: استفاده از تلویزیون، تبلت و گوشیهای هوشمند قبل از خواب میتواند باعث تحریک مغز و اختلال در روند خواب شود. بنابراین، توصیه میشود حداقل یک ساعت قبل از خواب، کودک از این وسایل استفاده نکند.
- تغذیه مناسب: تغذیه قبل از خواب بسیار مهم است. برخی از مواد غذایی ممکن است به خواب بهتر کمک کنند. مصرف یک میان وعده سبک مانند یک لیوان شیر گرم قبل از خواب میتواند به آرامش کودک و بهبود خواب او کمک نماید. همچنین، باید از مصرف مواد غذایی حاوی کافئین مانند نوشابهها و شکلات در ساعات پایانی روز پرهیز کرد.
- مدیریت استرس: اضطراب و استرس میتواند یکی از عوامل مهم بی خوابی کودکان باشد. آموزش تکنیکهای آرامشبخش مانند تنفس عمیق و مدیتیشن میتواند به کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب کودک کمک کند. همچنین، ارتباط نزدیک با والدین و احساس امنیت در خانه نیز نقش مهمی در کاهش استرس کودک دارد.

درمان دارویی بیخوابی کودکان
درمان دارویی معمولا اولین راهکار برای برطرف کردن مشکلات خواب کودکان نیست. در بسیاری از موارد، اصلاح عادتهای خواب، تنظیم برنامه شبانه و رسیدگی به عوامل زمینهای میتواند به بهبود وضعیت کمک کند.
- ملاتونین: ملاتونین هورمونی است که در تنظیم چرخه خواب و بیداری نقش دارد. مکمل ملاتونین ممکن است در شرایط خاص و برای برخی کودکان با نظر پزشک مورد استفاده قرار گیرد؛ اما نباید آن را یک قرص خواب معمولی یا راهکاری برای رفع تمام انواع بیخوابی دانست. زمان و مقدار مصرف آن باید با توجه به شرایط کودک و تشخیص پزشک تعیین شود.
- آنتیهیستامینها و سایر داروها: داروهایی مانند دیفنهیدرامین نباید به صورت خودسرانه برای خواباندن کودک استفاده شوند. داروهای ضدافسردگی نیز درمان عمومی بیخوابی نیستند و فقط در صورت وجود بیماری زمینهای و با تشخیص پزشک ممکن است تجویز شوند.
- مکملها و داروهای گیاهی: طبیعی بودن یک فرآورده به معنای بیخطر بودن آن برای کودکان نیست. درباره ایمنی، مقدار مصرف و تداخل احتمالی فرآوردههای گیاهی اطلاعات کافی برای توصیه عمومی به همه کودکان وجود ندارد؛ بنابراین استفاده از آنها نیز باید با نظر پزشک باشد.
پیش از استفاده از هرگونه دارو یا مکمل برای خواب کودک، علت اختلال خواب باید بررسی شود. انتخاب روش درمان به سن کودک، وضعیت سلامت و عامل ایجادکننده مشکل بستگی دارد.

تجربه و توصیه پرستاری برای بهبود خواب کودکان
در مراقبت از کودکان دارای مشکلات خواب، توجه به الگوی خواب و رفتار کودک اهمیت زیادی دارد. گاهی بیدار شدنهای مکرر شبانه به دلیل گرسنگی، درد، ناراحتی جسمی یا اضطراب اتفاق میافتد و صرفا تغییر ساعت خواب نمیتواند مشکل را برطرف کند.
برای کمک به بهبود خواب کودک، رعایت این نکات کاربردی است:
- ثبت الگوی خواب: زمان خوابیدن، بیدار شدنهای شبانه و ساعت بیداری صبح را برای چند روز یادداشت کنید. این کار به شناسایی الگوهای نامنظم خواب کمک میکند.
- توجه به نشانههای ناراحتی: گریه، بیقراری، شکایت از درد یا تغییر رفتار کودک ممکن است نشانه وجود مشکلی جسمی یا روانی باشد.
- ایجاد روال آرام پیش از خواب: حمام کردن، قصه خواندن و کم کردن نور محیط میتواند به آرام شدن کودک کمک کند.
- پرهیز از تحریک کودک پیش از خواب: بازیهای پرتحرک و استفاده از تلفن همراه و تبلت را به ساعات نزدیک خواب موکول نکنید.
- هماهنگی میان مراقبان: بهتر است والدین و پرستار کودک درباره ساعت خواب، روش آرام کردن کودک و نحوه پاسخ به بیداریهای شبانه توافق داشته باشند.
اگر با وجود رعایت این نکات، اختلال خواب ادامه پیدا کند، بررسی علت آن توسط پزشک ضروری است. پرستار کودک میتواند در مشاهده و ثبت الگوی خواب و اجرای برنامه مراقبتی به والدین کمک کند، اما تشخیص و درمان علت بیخوابی بر عهده پزشک است.
چه زمانی باید برای بیخوابی کودک به پزشک مراجعه کرد؟
بیدار شدنهای شبانه در بعضی سنین بخشی از روند طبیعی رشد کودک است؛ اما اگر مشکلات خواب به شکل مداوم تکرار شوند یا بر رفتار و فعالیت روزانه کودک تأثیر بگذارند، بهتر است علت آنها بررسی شود.
در شرایط زیر مراجعه به پزشک اهمیت دارد:
- خروپف شدید یا وقفه تنفسی: خروپف مکرر، نفسنفس زدن یا مکث در تنفس هنگام خواب میتواند نشانه اختلالات تنفسی خواب باشد.
- خوابآلودگی در طول روز: چرت زدن غیرعادی، خستگی مداوم یا دشواری در بیدار شدن ممکن است با خواب ناکافی یا اختلال خواب ارتباط داشته باشد.
- تغییرات رفتاری و خلقی: تحریکپذیری، کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی یا تغییرات محسوس در رفتار کودک میتواند از پیامدهای خواب نامناسب باشد.
- اختلال مداوم در خواب: اگر کودک به طور مرتب در به خواب رفتن مشکل دارد، بارها از خواب بیدار میشود یا خیلی زود بیدار میشود، بررسی پزشکی لازم است.
- وجود درد یا علائم جسمی: درد، خارش، مشکلات تنفسی یا ناراحتیهای گوارشی ممکن است خواب کودک را مختل کنند و نیاز به بررسی داشته باشند.
اگر کودک هنگام خواب دچار وقفه تنفسی، کبودی لبها یا دشواری شدید در تنفس میشود، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کند. در سایر موارد، پزشک با بررسی سابقه خواب، شرایط جسمی و عادتهای روزانه کودک میتواند علت مشکل را مشخص و روش مناسب را پیشنهاد کند.
سخن پایانی
بیخوابی کودکان میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و در صورت تداوم، بر سلامت جسمی، تمرکز و رفتار آنها تأثیر بگذارد. عواملی مانند استرس، اضطراب، عادتهای نامناسب خواب و برخی مشکلات جسمی از علتهای احتمالی این وضعیت هستند. حتی مشکلاتی مانند بیش فعالی در بزرگسالان نیز میتوانند با اختلال خواب همراه باشند.
برای بهبود خواب کودک، تنظیم ساعت خواب و بیداری، کاهش استفاده از وسایل الکترونیکی پیش از خواب و فراهم کردن محیطی آرام اهمیت دارد. اگر مشکل خواب ادامه پیدا کند یا با نشانههایی مانند خستگی روزانه، اختلال تمرکز یا مشکلات تنفسی هنگام خواب همراه باشد، بررسی پزشک ضروری است. همچنین، همراهی پرستار کودک میتواند به اجرای منظم برنامه خواب و مراقبت بهتر از کودک کمک کند.
سوالات متداول





سلام دختر من خیلی میتررسه شبا مدام میگه که یکی اونجاست و نمیتونه بخوابه چندین مشاوره هم بردیمش خوردن قرص خواب میتونه براش خوب باشه؟
سلام سمیرا عزیز
قرص خواب را حتما حتما از پرشک تاییدیه بگیرید و طبق دستور پزشک مصرف کنید.
سلام دختر شما ترسیده از چیزی اول مشکلشون حل کنید